Çocukluğu çocuk gibi yaşamaya mani olmamış 9 yıl sonrasında ise kendisinden beş yaş büyük ablasının lise eğitimi, uzunca bir süre yerinden kımıldamayacak olan  Bakırköy, tecrübesini tekrarlayacaktı. Devlet okullarından gelen müfredat bir yana, 70’li yıllarda üst kat komşularının karanlık odayla ilgili  hediye ettiği bir kitapla; tab edilen fotoğraflarla başlayacaktı bildiklerimiz.

16 yaşın eğlenceyle açılan bir uğraşının, içeri indikçe inecek bir dehlize geçeceğini bir süre duyurmayacaktı. Tenha gibi görünse de 80’li takvim kalabalık geçecekti. İstanbul Teknik Üniversitesi Kimya Mühendisliği, kayıttan öteye gidememiş, yurttaşlık bilincinin coşkuyla karşılandığı devre olarak devamlılık sağlayamadığı bir yerde duracak, ruhi mahkemeler masadaki en iyi eli açınca da… Boğaziçi Üniversitesi Elektrik Mühendisliği’nde ayıklananlar devamı hakkında konuşmaya Londra’ya gidecekti.

Zamanın bir kısmı, Yunan lokantası ve burger sektörüyle hizmet-ücret ilişkisini içine alırken bu emek-değer teorisinin nişanında olan sergiler ve filmler kalan zamanın tamamına sığacaktı. Londra’da kitapçının birinde eline aldığı ve sonrasında üzerinde 400 km’lik bir yürüyüş yapacağı yere kadar…

Himalayalar! Ancak Kathmandu’ da olmamış; Budist tapınağının tepesinde yapılan tüm mesaiye rağmen içten bir karşılamaya yeltenmemişti. Sonrası ülkeye dönüş ve sinemaya yapma kararının çıkacağı, en çok kitabın okunacağı, fikrin çoğaltılacağı geniş zamanın hikayesi askerlik yani Ankara günleri. Birlikler döneminin bıraktığı eşi benzeri olmayan yalnızlık bağışıyla, kitaplığının yüzde doksanını bu dönemde kuracaktır.

Lise dönemine sessiz bir sirayetle sokulan I.Bergman ve M.Antonioni için, Ankara ‘daki bir kitapevinden sinemayla ilgili tüm kitapları aldıran kusursuz azmettiriciler olarak bahsetmek yanlış olmaz. Geride bir şey bırakmamacasına yoklamalara eklenen onca karakter bir yana, Roman Polanski’nin otobiyografisinde bir uzunca bir süre bekler. Dönüşüm eğrisi, sinemacı olabileceği düşüncesine son bir tekrar alıp askerlik bitimi yeniden Londra’ya bükülene kadar. Günde üç film, algıya takılan yeni perdeler, yanılgı payı azalan sezgiler…

Belki de ilk sinema okulumdu olarak nitelediği, altı ay süren sinematekli bu imtiyaz dönemi,  biraz ileride Mimar Sinan Üniversitesi’nde iki yıl sürecek sinema eğitiminle birleşip yönetmene 35 mm lik bir kamera alacaktır. Okul arşivinin açılan kapılarına karşın, girizgahtan hızlıca ayrılmak diğer bir deyişle daha fazla vakit kaybetmemek için devam edilmeyen akademik kısım, çözünmüş ve kullanılabilir durumdadır ki ilk kısa filmi Koza için hiç yardım almadan ve kendi dahil iki kişilik bir ekiple çalışmaya başlayabilsin. 1995 yapımı, 20 dakikalık siyah-beyaz filmin Cannes Film Festivali’nde yarışma bölümüne seçilmesiyle fotoğraf dinlenme, sinema efor alanı olmayı üstlenecektir.

Düşünme süreci hiç durmayan ya da devam etmeliymişçesine kararsızlıkları olan, kesinlik ve emin olma durumuna uzak, gerçeğe yaklaşmakla ilintili bir şüpheciliğe yakın, akılcı bir ruh düzeninde durur yönetmen. Röportajlarda kullandığı bilemiyorum sözcüğünün altından, üstünden ve içinden geçme sıklığı gösterir ki, neredeyse hiçbir şeye sonuna kadar bağlanacak bir tutkusu, uzun süreli sabırları, kırılmayan inançları yoktur. 15 yıl dağcılık yapmış olmasına karşın zirveye 100 metre kala geriye dönme vaziyeti gibi hayal sürecindeki anlam,  işin içindeyken birdenbire anlamsızlaşıp yaşadığı değer düşüşü kaynaklı boşluğa/isteksizliğe bürünmüş bir halde bulunabilir.

Dışarıdan aldıklarına gelince, kent yaşamını, kalabalığın içinde hissedilen yalnızlığı seven yönetmen için İstanbul ve özellikle Beyoğlu açık farkla önlerdedir. The Times’a 2006 yılında verdiği bir ropörtajda “Belki de dünyanın en melankolik insanı benimdir” diyecek ve vizörünü nazikçe kasvetli hava sevgisine kaldıracaktır. Rus Edebiyatı’nı daha yakınına aldığı bilinen N.B Ceylan’ın, A.Çehov, D.Dimov, F. Dostoyevksi, Sait Faik gibi hatırına düğümlediği yazarları; Y. Ozu, I.Bergman, A.Kiarostami, D.Omirbaev, T. Ming-liang gibi başka türlü muhafaza ettiği yönetmenleri vardır.

Ana hattına, insanın yapısal yoksunlukları, zayıflıkları, örtülü şiddetini nasıl dindirdiği, hayret verici zenginlikleri, yüzleşme-ödeşme- suçluluk gibi karşılaşmamak için türlü özveri gösteren karanlık bölgeleri, iyi olmayan parçalarımızın açtığı çıkış yolları, ruhun makamla alışverişi gibi realistik alanları alarak sinemadaki evrensel dilin çeviriye çok da gereksinim duymayacağını kanıtlar… Şüphesiz sinemanın en zor bulduğu kısmı senaryo ve bitmeyen yaratım sürecini, kendi dahil yakın çevresinden gelen esinle başlatır. Sinemaya başladığı ilk yıllarda senaryo yazma konusunda sürekli bir eyleme geçememe durumu ve tereddütleri olan yönetmen Mayıs Sıkıntısı’na değin bitmiş bir senaryoyla çalışmaz. Çekim süreci dahil son ana kadar yeni fikirlere açık, yaratım süreci son ana kadar devam eden bir anlayışla, hikaye dışı her unsuru kurguda netleşeceği bir esneklikte tutar.

Bahsi geçen arayış ve süregelen enerjisi kısmında Abbas Kiarostami, Wong Kar-Wai ‘i sistem olarak kendisine yakın bularak sinemasının ilk yıllarını gerçeği açık etmek meselesine adayacaktır. Konuşurken rahatlıkla uzaklaşabileceğimiz doğrular, sessiz kaldığımız anlarda gizlenmesi zor bir yere yerleşir… Pürüzsüz(!) yüzümüzde toplanan jest ve mimiklerse gerçeklikten düşüp yalana sarılma konusunda o denli başarılı değildir. Tam da bu yüzden kısası dahil ilk altı film, gerçekliğin aktarımı ile ışık, mekan, az diyalog gibi ortada yüzen diğer unsurların yapay/kurgusal olması arasında bağa sıkı sıkıya itaat eder.

Yönetmenin gençlik takıntıları olarak nitelediği bu cevabı, tam anlamıyla ağzından ilk kaçıran belki de Bir Zamanlar Anadolu (2011) ’da olacaktır. Sokak dilinde diretmeyen, sarf alanını uzun diyaloglara açan bu filmle çoğalan sayfaları, yeni endişeleri olacaktır. Hemen hemen her filminde eşi Ebru Ceylan’la olan kurduğu senaryo ortaklığının yanı sıra, Cemil Kavukçu’nun Uzak (2002)’ ın senaryo çalışmalarındaki üç günlük katkısı, Üç Maymun(2008) kaleme alınırken Ercan Kesal’ın da eklenerek ilerlenmesi (ki E.Kesal’ın ilk senaryo ve oyunculuk deneyimi olacaktır), Ahlat Ağacı(2018) ’nda Akın Aksu’nun 80 sayfalık bir özetinin senaryo masasına giden yolu gösterir ki, bu kısımda iş birliğine yakın, tek başınalık aramayan bir yaklaşımdadır. Bazen ayrı ayrı yazıp sonradan çakıştırılan, bazen interaktif bir masada bütünlenen bir yöntemle buradaki çok sesliliğe karşı durmaz.

Olanağı dar koşullarla çekilen ilk iki filmden sonra tanıtım fotoğrafçılığı yaparak buradan kazandığı parayla sesli çekebilen bir kamera alan yönetmen, öncelerde başvurabildiği ses dublajı faslını geride bırakır. Birbirine bağlı sahnelerde yapılacak bir değişikliğin devamındakilerin önünü kapatmaması amaçlı çekimlerde kronolojiye bağlı kalmak, sahne planlarına sete gittiğinde karar vermek, yakın plan-sabit kamera kullanımı gibi benimsediği ilkeleriyle yürür. Çekimler tamamlanıp tek başına oturduğu kurgu masasına geçerken üç filme yetecek kadar seçenekle ayrıldığı, bir sahneyi üç günde çektiği gibi şöhretli bahisler, sonrasında kendisini evde tek başına ilan edilecek 15 günlük bir seferberliğe, 200 saati geçkin bir çalışmaya kapatır.

Sette işi olmayan kişilerin ağır ilerleyen çekim sürecinde sıkıntı frekansını duyan yönetmen için az insan prensibi hemen hemen her filminde uygulamadadır. Öyle ki, ekiptekilerin kişilikleri, yeteneklerinin önüne geçebilir söz konusu uzun soluklu bir çalışmanın içinde yer almak olunca. Az ekiple, az ışık kullanıyor gibi görülse de, bir gecede 150 kw ışığın vinçler üzerinde yükseltilerek kullanıldığı not düşülmelidir. Yine de pek çok yönetmenin aksine hava koşulları, mekan, dekor/obje kullanımları, senaryoda eklenti ve eksiltmeler gibi hikaye dışı unsurlar yerinden oynatılabilir katalizörlerdir sinemasında.

Bir mekandan etkilenip hikayeyi bunun üzerine kurduğu ya da mühim bir esin aldığı söylenemez yönetmenin. Sette zamanın ve dolayısıyla emeğin büyük dilimine gelindiğinde, oyuncuları mühim birer yüklenicidir. 90’lı yıllarda aile bireyleri ve amatör oyuncularla ilerlemekten kaçınmayan tutumu, dördüncü uzun metrajı İklimler(2006) itibariyle değerlendirme alanını genişletecek; kalıplara yatkınlık, kötü bir diyaloğu parlatıp iyileştirme gibi risk olarak nitelenebilecek yönler bulmasına karşın; diyalog ezberleri, tutkuları, yüz liflerinin hız/saniye oranı, adaptasyon ve tekrar yapma güçleri  gibi nedenlerle profesyonel oyuncularla çalışma dönemini açacaktır.

Masa başında yapılan okuma provalarından, setin atmosferine girilmemesi kaynaklı memnuniyetsiz olarak ayrılmak , doğaçlamaya verdiği imtiyazın oyuncunun yeteneğiyle ilintisi gibi sabitleri vardır. İstediği oyunu alabilmek için durum neyi gerektiriyorsa sakınca görmeksizin ilerleyen yönetmen, bazen asılsız-yürüteç bir övgü, bazen sahici bir suskunluk sergileyerek karavan hakimiyetinde netice odaklı davranır. Söz gelimi erkek çoğunluğuna dair ise; kanıksanmış bir muğlaklığı yerinden oynatmadan aynen nakletmeye kurulu form için, erkek mühim bir olanaktır; tüm düğmeleri söz konusu mekanizmaya yardımcı, konuşup sökülmeye elverişli.

Gerçeklikten uzaklaşmayı reddeden yönetmenin, dahili ve harici kadın hakları sorununu etabından ayırmaksızın, karşılaşmayı erkek bedeninde oynatması formaların yırtılmaya yatkınlığındandır. Müzik ve ses yönetimi, başında zevkle bulunduğu; bıkkınlık hissini bir sivrisinek sesinden bulaştırabileceği gibi bir sonatın yavaşlatılmış versiyonuyla da azaltabileceği başka bir egemenlik alanıdır. Sonrasında sevmeme ya da kullanmak zorunda hissetme ihtimaline, müzik tarihinin uygun olanı sunacak zenginliğini ekleyince, yaklaşık iki ay sürecek başka bir işi daha üstlenir. İtalyan besteci Domenico Scarlatti’ den Neşet Ertaş’a, W.A.Mozart’tan Ali Kayacı klarnetine değin seyircinin duymasını istediği, yerleştirme sürecinde tek tek ele aldığı tüm müzik ve ses kayıtları, yaratmak istediği yuvarı özenle sahiplenir.

Reklam yapmaktan utanan; Eurimages gibi kaynakların peşine düşmeye üşengeçlikle bakan pazarlama eksikli tarafına karşın,  bir sonraki filmin koşullarını iyileştirecek kadar bir kazançtan söz edilebilir. Yurtiçi seyirci sayısını yukarı çekmek adına gala yapmak dahil herhangi bir aksiyon almayan yönetmen, içinden gelmeyen hiçbir şeyi yapmama hakkını her zaman saklı tutar. Yanı sıra bugüne kadar Cannes, Berlin, Venedik gibi festivallere seçilmiş olma ve bu festivallerden ödülle ayrılma durumunun var ettiği etiketin filmin yurtdışı pazarlamasında yarattığı etki otonomdur. Özetle, sevmediği ortamlarda bulunmama özgürlüğü her platformda en büyük lüksüdür kendi deyimiyle…

Tanınma alanını genişletmek ve dünya sinema çevrelerindeki etkiyi de arttırmak açısından yıllar içinde ödülün olumlu eklentisi olduğu fikrini benimser ancak bir işin niteliğinden çok, etiket kısmıyla ilgilenen bir dünya algısında bu böyledir Ceylan için. Asıl mesele olan sinemadan uzaklaşmamakta ısrarlı; ödül sistemi gibi görkemi ve yayılmacı etkisi büyük diğer işler için –bir oyun gibi görmek ve fazla anlam yüklememek lazım- kanısındadır.

Teknik ekibinde sadece kendisi ve asistanı Sadık İncesu’nun yer aldığı, Cannes Film Festivali Uluslararası Kısa Film Yarışması’na davet edilen ilk kısa Türk filmi Koza (1995), yine iki kişiyle çektiği, ablası Emine Ceylan’ın bir öyküsünden hareketle A.Çehov’dan alıntılara yer açarak çektiği ilk uzun metrajı Kasaba (1997), en otobiyografiği Uzak (2002), görüntü yönetimini Gökhan Tiryaki’ ye teslim ettiği ilk filmi İklimler (2006), Platon ve Nietzsche’yle kurtuluş ihtimalinin doğduğu ilk film Üç Maymun(2008), sonrasında **gerçeğin kişinin razı olmaması gereken şey olduğu-nu uzun uzun anlatmaya profesyonelleriyle giden diğer ilkleri Bir Zamanlar Anadolu’da(2011), Kış Uykusu(2014), Ahlat Ağacı (2018)…

Geride kalan 23 yıl ve daha fazlasını kaplayan fotoğrafçılığın parmağı olan bittikten sonra pek de izlemediği sekiz filmden, son yapımı çekip uzaklaşmalı. Ahlat Ağacı, üniversite mezuniyeti sonrası yaşadığı kasabaya geri dönen bir gencin, babası başta olmak üzere kendisini çevreleyen tüm değerleri karşısına alarak başlattığı varlık ispatı üzerine kuruludur. Nuri Bilge Ceylan, Ebru Ceylan ve filmdeki imam rolüyle izlediğimiz aynı zamanda yönetmenin akrabası olan Akın Aksu birliğinde, bir yıla yakın bir sürede senaryo halini alan filmin pratiği Aksu’nun babasına ait dokular taşıyan İdris’in biyopsisi çıkışlıdır.

Öğretmenlik ataması için gereken başarı skalasından uzakta, köklerini koparıp atmak isteyen hırçınlıkta ve basıma hazır romanı Ahlat Ağacı’nın kurtarıcı gücüne inanmakta olan Sinan (Doğu Demirkol) film süresince, hayatının kalan kısmı için bir kumar çeşidini uygun bulan baba İdris (Murat Cemcir), hissiyatını televizyon ekranına yapıştıran anne Asuman (Bennu Yıldırımlar) ve civardaki yabancılar yardımıyla kendisine hazırlandığı yere sarkıtılır… Soldan sağa kuyuya, kitabına, anne kanadına, babayı imhaya. Aile bireyleri dışında, bölgenin şöhretli yazarı, köyün anti-reformist genç imamı, kasaba bürokratları, imdat kolu kırık kum tüccarı, imkan kılınmamış eski aşkı ve ataması gerçekleşmediği için polis olan okul arkadaşıyla açtığı uzun sohbetlerse, Sinan reddi miras yaptıkça sayfasını öfkeye batırır. Öte yandan bu silahsız eylemin odağı babasıyla arasındaki mesafe, İdris’in oğlunun kitap bastırmak için ayırdığı paranın sadece 3/7’ ünü çalıp müptezel sargısı at yarışı kuponlarına yatırmasıyla, kitap bastırma gayesi için onun iktidarını yaşattığı belki de tek varlık olan köpeğini satması kadardır.

Dahası, oğul Sinan’ın babası tarafından eksiltildiği düşünülen cebindeki o paranın da, dede Recep’in antik nitelikteki eşyalarını habersizce satarak edinildiğinde toplanır. Dede-baba ve oğul gerçekliği seyreltilmeden birbirinin izdüşümü olarak yerleştirilir filme. Plana maddesel algı ve dışavurumunun geçmiş -günümüz açısından değerlendirmesini aldığında ise, bu benzerlik tam tersine dönüşür. İdris, gençlik yıllarını kasabada öğretmenlik yaparak gözden çıkarırken derebeyi baba, yüksek bürokratlar(!) ve vefayı kalıp olarak ezberlemiş eşin yeri, başka bir şeyle dolacaktır: Bilgelik! At yarışlarına yazdığı kurtuluş planının o dünyada oyalanırken ki bir uğraştan başka şey olmadığını da bilmektedir. Bırakmıştır; pasaportunu alma çabası, sulu tarıma geçmek, sorumluluk saydığımız tüm vazifeler dünyadadır…

İdris, pişkin değil; herkesi ve her şeyi kabul edip seyre geçmiş, kayıtsızlığından bilgelik sızan, ölüp yeniden doğandır. Nihilizmin bayrağı, öğrendiklerine eklenince babanın idealar alemi, oğulun cebindekine uzanmakta herhangi bir çekince görmez, kağıda basılı hiçbir mevzunun önemi yoktur “Ahlat Ağacı” dışında. Lakin oğul için aynı şey geçerli değildir. Sinan, varoluşunu ispat için matbaaya, düşünebilmek için şehir hayatına, teşekkür için hediyeye, aşk için paraya ihtiyaç duyan alemin diğer tarafıdır; dünyaya geldiğinden beri saf değiştirmeden buradadır… Bugünde ve bu takvimdedir. Benzer bir durumdan emekli imam dede ve köyün genç imamı için de bahsedilebilir.

Dedenin karşılıksız iyilik üzerine kurulu inanç kanalı, köyün genç imamı Veysel’de çekmemektedir. Veysel, mesleğini sofizmle beslemiş;  gözlerini hilenin sempatikliğinden, ellerini son kavimden almış yepyeni bir neslin asil üyesidir. Eski ve yeni insanın gündelik borç farklarındaki kasisler bir yana, Sinan yazgı tarihine çalıştığı salonda günde 20 km yürüyedursun onamı bir çocukluk fotoğrafından alamıştır. Zenginliğine Rus Edebiyatı’nda bekleyen Dimitri Karamazov müşfikliğinin(!), Tarkovsky’le olan vizör kardeşliğinin, tek bir doğru olmadığı vurgusuyla yürüyen Doğu Felsefesi’nin karıştığı film, kuramsal ve psikanalitik çözümlemelere elveren diliyle Sinan’a 188 dakika tanır; Jacques Lacan’ın oedipus kompleksi yaklaşımındaki, annenin arzu nesnesi olamamakla başlayan ve baba karşısında güçsüzlüğünü fark edip onunla özdeşim kurarak gerçekleştireceği evrimi için tam 188 dakika.

Ve çözülme karla gelir; sanki görüş alanını temizleyip kabule imkan için rengini açmıştır yerin. Asker dönüşü ayrı ayrı yaptığı anne-baba ziyaretinde sorduğu hatırlar arasında matbaa basımı varlık ispatı da yer alır. Annesinden gelen cevap, miyokartta hafif bir yırtılma ile işitilmeyen ıslığına bağımsızlık marşını dolarken babanın cevabını kendi eliyle bir gazete kupüründen alır. Onun biçtiği değer, anlamak-onamak- sevip yüceltmeyi saklamaktan ötededir. Sinan, baba cüzdanından çıkan sahiplenici bu takdirnameyi içinde çerçeveletip asarken baba bu barışmanın şerefine Sinan’ı rüyasına alıp kuyuda kendisini asmış biçimde öldürür. Tıpkı Sinan’ın sanrısına alıp intiharına tanık olduğu babasını rüyasında yeniden doğurduğu gibi. Kendisiyle ve sahip olduklarıyla barıştıktan, sahip olamayacaklarını kabulünden sonraki sayfada babasının müptezel diğer bir sargısını sırtlanır…Yardım etme isteği içinde iner kuyuya ve ilk kez gönülden. Ki kökünden çıkacak su da dedesinin makberine dökülebilsin, bu kez İdris’in baba Recep için verdiği uygun bir saatte.

Karakterleri hikayenin bütünlüğü içinde de, ayrı olarak da uzun uzun düşünebileceğimiz bir zemin hazırlayan yönetmen, bu özerk bölgeyi kurarken kuşkusuz en mühim dayanağı filmin diyalogları olarak belirlemiştir. Uzun tiradlar, kitabi sohbetler ve eklektik çatışmaların içinde toplandığı bu diyaloglar, her ne kadar olumsuz söylemleri kendine çevirebilecek nitelikte tehlikeli bir uzunluk içerse de, acele edilmeksizin kendi yatay zamanında yürütüldüğü ve oyuncuların ölçüleriyle uyumlandırıldıkları açıktır. Bu sayededir ki şahibe yaratan bu konuşmalar, karakterlerin benzine dağıtılan J.S.Bach’ın üç farklı Passacaglia an Fugue pasajıyla aynı notada olabilsin, kuyu-kış-çamur seslerini birbirilerinin üstüne çırparak kısalabilsin.

Türkiye, Fransa, Almanya, Bulgaristan ortak yapımı sekizinci uzun metrajın, üzerinde uzun süre kalmaya değer oyunculukları bir Nuri Bilge Ceylan klasiği olsa da hala şaşırtabilmektedir. Kadronun tamamının doğasında büyüyen performans toplamı bir yana, Murat Cemcir ve Doğu Demirkol’ un muhafaza ettiği sahiciliğin feri yüksektir. Çanakkale merkez, Çan, Torhasan ve Asmalı Köyü’nde dört ayda tamamladığı çekimlerde, bir planı yüzlerce alternatifiyle kayıtlayan yönetmenin titizliği, kurgu masasında da devam edecektir. Etki gücü yüksek görüntülerini İklimler (2006) itibariyle birlikte çalıştığı Gökhan Tiryaki’ye (ki en kalıcı fotoğrafını eski aşk Hatice (Hazar Ergüçlü) ’yle yüzleştiği ağaç altına sakladığına büyük bir koro eşlik edebilir), ritme denklik sağlayan ses yönetimini Andreas Mücke Niesytka’ya bıraktığı film, bugüne değin göğüslediği 66 ödül ve 71. Cannes film festivalinde 15 dakika ayakta alkışlanmasının etkisinde kalmaksızın Ceylan’ın en iyi işleri arasında yerini alır…Eksik ya da fazla bulunan iyileştirme önerilerinin, bir yıl süren değerlendirmeler sonucu elimine edildiği göz ardı edilmeksizin -var edilen en iyi işler içinde-. Görünen odur ki; afiş ve lobileriyle dindirmeye çalıştığı fotoğrafçılık, devamsızlığına rağmen sinemaya ettiği iyiliğin karşılığını almaktadır. Evindeki Çehov’ları, kalabalıkta genişleyen caddeleri, yeniden doğma ihtimaliyle azalmaktan sakınmayan karakterleri, ateş düşüren kontrastları, görünenin muazzam tasviri ve görünmeyenin küresel resmiyle gösterir ki, evrensel dilde insan volkanı aynıdır…Hatta dışarıdan daha güzel. G.Deleuze ’ nin dediği gibi “Sinema yapan bizler değiliz: Kötü bir film izler gibi bize bakan, dünyanın kendisi”.

*Söyleşiler Nuri Bilge Ceylan, Mehmet Eryılmaz Norgunk Yayıncılık, 2012

**Nuri Bilge Ceylan Sineması, Bülent Diken, Graeme Gilloch, Craig Hammond, Metis Yayınları 2017

Didem PEKER BAŞARAN

CINEDERGİ EN İYİ 10 YABANCI FİLM

Roma                                                                  13

Cold War                                                           11

Three Billboards Outside Ebbing, Missouri.            9

Bohemian Rhapsody.                                           7

Phantom Thread                                                7

Isle of Dogs                                                      7

Climax                                                             6

Loveless                                                           6

You Were Never Really Here                              4

Spider-Man: Into the Spider-Verse                     4

CINEDERGİ EN İYİ 10 YABANCI FİLM

Ahlat Ağacı                              14

Kelebekler                               12

Anons                                       10

Daha                                          7

Kar                                              5

Sofra Sırları                               5

SERDAR AKBIYIK

EN İYİ TÜRK FİLMLERİ

Borç

Anons

Müslüm

Ahlat Ağacı

Kelebekler

YABANCI

Sevgisiz (Nelyubov – Loveless)

Üç Bilboard Ebbing Çıkışı, Missouri

Phantom Thread

Stalin’in Ölümü (The Death of Stalin)

Soğuk Savaş (Zimna Wojna – Cold War)

The Post

Ben, Tonya (I, Tonya)

İnatçı Bir Adam (A Man of Integrity)

Alfa Kurt (Alpha)

Dovlatov/Başka Sinema/Bir Film,

ALPER TURGUT

Yerli

1 – Bizim İçin Şampiyon

2 – Sofra Sırları

3 – Kelebekler

4 – Anons

5 – Aile Arasında

Yabancı

1 – Roma

2 – Üç Billboard Ebbing Çıkışı, Missouri

3 – Sevgisiz

4 – Bohemian Rhapsody

5 – Müze

6 – Karanlıkla Karşı Karşıya

7 – Yaz

8 – Soğuk Savaş

9 – Köpek Adası

10 – Bir Yıldız Doğuyor

FIRAT SAYICI

En İyi Türk Filmleri

Anons

Borç

Misafir

Dört Köşeli Üçgen

Yaşar Kemal Efsanesi

Ahlat Ağacı

Arada (Mu Tunç)

Sofra Sırları

Put Şeylere

Cebimdeki Yabancı

En İyi Yabancı Filmler

Climax

Üç Bilboard Ebbing Çıkışı, Missouri

Bohemian Rhapsody

Müze

Yüz

Roma

Soğuk Savaş

Kefernaum

The Florida Project

Örümcek Adam: Örümcek Evreninde

MURAT TOLGA ŞEN

 Yerli Sinema

Anons (Mahmut Fazıl Coşkun)

2. Ahlat Ağacı (Nuri Bilge Ceylan)
3. Son Çıkış (Ramin Matin)
4. Daha (Onur Saylak)
5. Sofra Sırları (Ümit Ünal)
6. Borç (Vuslat Saraçoğlu)
7. Müslüm (Ketche – Can Ulkay)
8. Bizim İçin Şampiyon (Ahmet Katıksız 

Yabancı Sinema

1. Phantom Thread (Paul Thomas Anderson)
2. Roma (Alfonso Cuarón)
3. Soğuk Savaş / Cold War (Pawel Pawlikowski)
4. Köpek Adası / Isle of Dogs (Wes Anderson)
5. Üç Billboard Ebbing Çıkışı, Missouri / Three Billboards Outside Ebbing, Missouri (Martin McDonagh)
6. Borg/McEnroe (Janus Metz)
7. Don Kişot’u Öldüren Adam / The Man Who Killed Don Quixote (Terry Gilliam)
8. Vahşiler / Hostiles (Scott Cooper)
9. Mission: Impossible – Yansımalar / Fallout (Christopher McQuarrie)
10. El Royale’de Zor Zamanlar / Bad Times at the El Royale (Drew Goddard)
11. Ölümlü Dünya (Ali Atay)
12. Güvercin (Banu Sıvacı)

Vizyon Dışı…

Netflix’te yayınlanmış olan Annihilation, The Night Comes for Us ve The Ballad of Buster Scruggs, OFCS üyeliğim üzerinden izlediğim Burning, Buffalo Boys ve The Queen of Fear…

2018’in Hayal Kırıklıkları…

Beklenti yaratan, başkalarınca çok övülen ama izleyince düş kırıklığına uğradığım filmler; Hereditary, Climax, Suspiria…

MURAT KIZILCA

2018 VİZYONU EN İYİLER

Yerli Filmler

1. Ahlat Ağacı
2. Anons
3. Kar
4. Daha
5. Borç
6. Arada (Mu Tunç)
7. Güvercin
8. Sofra Sırları
9. Kelebekler
10. Son Çıkış

Yabancı Filmler

1. Roma
2. Hereditary
3. A Quiet Place
4. A Man of Integrity
5. Thelma
6. Custody
7. You Were Never Really Here
8. Upgrade
9. Foxtrot
10. Three Billboards Outside Ebbing, Missouri

EGEMEN TOKATLIOĞLU

YERLİ:

Ahlat Ağacı

Kelebekler

Daha

Anons

Son Çıkış

YABANCI:

You Were Never Really Here

A Quiet Place

Loveless

Three Billboards Outside Ebbing, Missouri

Annihiliation

Bad Times at the El Royale

Spider-Man: Into the Spider-Verse

Upgrade

Bohemian Rhapsody

Infinity War

HALİL İBRAHİM SAĞLAM

5 Yerli Film

1) Kelebekler

2) Ahlat Ağacı

3) Daha

4) Kar

5) Bizim İçin Şampiyon

10 Yabancı Film

1) Climax

2) Cold War

3) Phantom Thread

4) Burning

5) Roma

6) You Were Never Really Here

7) Loveless

8) A Man of Integrity

9) Isle of Dogs

10) Spider-Man: Into the Spider-Verse

HAKTAN KAAN İÇEL

Yabancı top 5

• Roma
• Isle of Dogs
• Phantom Thread
• You Were Never Really Here
• Cold War

Yerli Top 5

• Ahlat Ağacı
• Kelebekler
• Daha
• Kar
• Bizim İçin Şampiyon

NERGİZ KARADAŞ

EN İYİ 10 YABANCI

* ROMA (2018/Alfonso Cuarón)

* SHOPLIFTERS(2018/Hirokazu Koreeda)

*COLD WAR(Pawel Pawlikokowski)

* CLIMAX (Gaspar Noe)

* DOGMAN (Matteo Garrone)

* KEFERNAHUM (Nadine Labaki)

* BURNING(Lee Chang-dong)

*THREE FACES(Jafar Panahi)

* EVERYBODY KNOWS(Asghar Farhadi)

*  AGA(Milko Lazarov)

EN İYİ 5 YERLİ

*ANONS (Mahmut Fazıl Coşkun)

*AHLAT AĞACI(NURİ BİLGE CEYLAN)

*KELEBEKLER(TOLGA KARAÇELİK)

*MÜSLÜM ( Ketche, Can Ulkay)

*GÜVERCİN(Banu Sıvacı)

DİDEM PEKER BAŞARAN

EN İYİ YABANCI FİLM

1. Climax (Gaspar Noe)
2. Roma (Alfonso Quaron)
3. Bohemian Rhapsody (Bryan Singer)
4. Isle of Dogs (Wes Anderson)
5. Phantom Thread (P.Thomas Anderson)
6. Thelma (Joachim Trier)
7. Mandy (Panos Cosmatos)
8. Cold War (Pawel Pawlikowski)
9. Leto (Kirill Serebrennikov)
10. Call me By Your Name (Luca Guadagnino)

EN İYİ YERLİ FİLM

1.Ahlat Ağacı (Nuri Bilge Ceylan)

2. Kelebekler (Tolga Karaçelik)
3. Anons (Mahmut Fazıl Coşkun)
4. Sofra Sırları (Ümit Ünal)
5. Kar (Emre Erdoğdu)

DUYGU KOCABAYLIOĞLU

2018 En İyi Yabancı 10 Vizyon-Festival Karışık

Twelve-Year Night

Ayka

Dogman

Under the Silverlake

Woman at War

Climax

Bohemian Rhapsody

Don Kişot’u Öldüren Adam

Canavar Beast

Yüz Mud

Türkiye:

Daha,

Kelebekler

Ahlat Ağacı

Taksim Hold’em

Güvercin

ONUR KIRŞAVOĞLU

YABANCI

1- 3 Billboards

2- Phantom Thread

3- The Rider

4- Burning

5- Roma

6- Lazaro Felice

7- The Favourite

8- Dogman

9 – Double Lives

10 -First Reformed

YERLİ

1- Ahlat Ağacı

2- Daha

3- Kar

4- Anons

5- Yol Kenarı

FATMA ÖZEN

2018’de Vizyona Girmiş En İyi Yabancı Filmler

2018’in bitmesine sayılı günler kala vizyona girmiş en iyi 10 yabancı film ve 5 Türk filmi:

1. Bohemian Rhapsody (Imdb 8.3)
2. Green Book (Imdb 8.3)
3. Roma (Imdb 8.2)
4. Shoplifters (Imdb 8.1)
5. A Star Is Born (Imdb 8.1)
6. BlacKkKlansman (Imdb 7.6)
7. If Beale Street Could Talk (Imdb 7.5)
8. Eighth Grade (Imdb 7.5)
9. First Man (Imdb 7.5)
10. Black Panther (Imdb 7.4)

2018’de Vizyona Girmiş En İyi Türk Filmleri

1. Bizim İçin Şampiyon (Imdb 8.6)
2. Ahlat Ağacı (Imdb 8.4)
3. Müslüm (Imdb 8.3)
4. Kelebekler (Imdb 7.8)
5. Sibel (Imdb 7.3)

GİZEM ERTÜRK

Yabancı

Three Billboards Outside Ebbing, Missouri

Roma

Cold War

The Man Who Killed Don Quixote

Coco

Isle of Dogs

Faces Places

Leto

Loveless

BlacKkKlansman

Yerli

Ahlat Ağacı

Kelebekler

Sofra Sırları

Dört Köşeli Üçgen

Arada

Bizim İçin Şampiyon

Arif V 216

Anons

Martı

Manşette, hayalci bir çocukluk ve boyları uzayıp çıktığı bulutlar bini aşınca tek tek egemenliğini ilan edecek bir sürü hikaye. Liseye kadar zapt edilebilmiş bu düzlük, İstanbul Üniversitesi Gazetecilik Enstitüsü’ nde eğitim alarak akademik bilgisini de taşıyacağı meslek hayatına kadardır. En genç Yazı İşleri Müdürü olarak Ses Dergisi’nde çalıştığı süreçte yaptığı haber ve röportajlardan Turgul’daki sinemayı sezen bir Ertem Eğilmez belirir. İlkin senaryo çalışmalarına ara ara katıldığı bu sevgili uğraşı, 1975’in takviminde zorunlu göçünü gerçekleştirerek Sadık Şendil, Halit Akçatepe, Kartal Tibet, Engin Orbey’in de aralarında yer aldığı Arzu Film’in senaryo ekibini sunar. Şanslı da bir dönemdir; münazara masasında ise Adile Naşit, Kemal Sunal, Münir Özkul, Zeki Alasya, Metin Akpınar gibi neşe saçan faydalılar grubu. İlk senaryosu Tosun Paşa’yla, oksijensiz gündüzlerde dahi bilfiil çalışabilen sezon başlar. Eğilmez’le süregelen simyaya karşın 1980’lerde ekonomik nedenlerle Arzu Film bünyesinden ayrılarak Man Ajans’a geçen yönetmen, hocasının ısrarıyla senaryo ve film çalışmalarını, reklamcılıkla birlikte yürütür. Kimi zaman ürpertici, kimi zaman yüksek ısıda geçirilecek 13 yılı vardır önünde…İvazlı ve ivazsız sözleşmeleri. Sonraki görüntü birlik harekatının elindedir; Jeffi Medina ile kurdukları Medina Turgul DDB reklam ajansına geçer. Kaydi olarak devam ediyor görünse de reklamcılığın üzerinden istemli bir şekilde atlayıp kendinden sonrakilere devri ve çektiği dizi sayısının üçle sınırlı kalması, ayrı ayrı sebeplerle içlerinden pek de mutlu çıkmadığını açıklar Turgul’un…Sinemada var edilen kırk iki yılın her biriyse tek tek memnun…Nedeni uzuncadır. Yeşilçam kökenli olma kaynaklı, seyirciye yönelen filmler kaliteden taviz veren filmlerdir anlayışında değildir. Aksine seyircinin çok iyi örneklerden haberdar olabildiği bir dönemde yapılan filmler, yönetmene göre özende artış, ihmalde düşüşü getirmelidir. Bu nedenledir ki sineması, dramatik kurallara bağımlı olmayan aritmetik hesaplamalardan uzak, ancak seyirciyi de yakınına alan bir dilde durmuştur. Yaratım süreci ise, bir şeylerin gelip kendisini bulmasını, çarpmasını bekleyen bir serbestide doğar. Normalde hızlı karar vermeyi, çabuk hareket etmeyi seven yönetmen, aralarında ölçülebilir bir zaman olacak bu karşılamalarda sakindir. Hepsi zamanını, herkes rolünü, her yer ışığını bilir, yerlerini alırlar. İlk çektiği film Fahriye Abla’da bir şiirden, Sultan filminde bir kitap kapağından, Muhsin Bey’de Tarlabaşı’nda tartışarak yürüyen iki kişilik bir kurgudan, Eşkıya’da damda koşan hayali insanlardan, Av Mevsimi’nde ise Yavuz Tanyeli’nin “Yeni bir şeylerin görüneceği aralıklar mutlaka vardır” notunun yer aldığı tablosundan gelen orjin, inşa sürecinde yönetmenin ayırdığı katmanlarda uzunca bir zaman geçirecektir. Gülten Akın şairi, Hasan Ali Toptaş, Cevat Çapan yazarıdır masa düzeninde yerleri sabitlenmiş…Sinema dili, Tao’yu, Zen hikayelerini, Buda’yı, Lao Tzu’yu içine taşıyıp zenginleştikten sonra, Yunus Emre, İbn’ül Arabi hatta Bedrettin’in kıyamadığı gürgenleri de aralarına alarak daha da derinleşecektir. Sevdiği şairi R. M. Rilke’nin Duino Ağıtları için duyurusu baki, Kemal Tahir, Cemal Meriç, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın huzur eşitliği için duygusu vakidir büsbütün. Özetle, Turgul’un felsefi okumalara açık, gözle gördüğünden ötede duran sineması, Doğu Felsefesi’nin ta kendisi ile büyümüş ve kuşanmıştır. Senaryo yazımına başlamadan önce ısrarcı olmayan o sakin tutum ise yazım sürecine geçtiği an itibariyle senaryonun kuramsal yapısını kıpırdatmayan, detayların en ince ayrımlarına inildiği halini alır; Yavuz Turgul halini. Senaryoda her şey bittikten sonra sete çıkılır, zorunlu bir değişikliğe ikna olmadığı sürece tek bir kelime eklenmez, çıkarılmaz gibi şöhreti yayılmış ilkeleri vardır. Teknik şahikalara gelindiğinde ise; kamera kullanımı en mühim görevi üstlenir. Mekan ve karakterlerden önümüze dökülenler, hikayede yaratılması tasarlanan tüm algı; üst açılı çekimlerden çevrinmelere, uzun sayılabilecek tek planlardan kaydırmalara değin kamera davranışlarıyla kuvvetlendirilir. Aynı zamanda çekimlere başlanmadan vizöre bakarak yaptığı ön çalışmaları titizlikle, o esnada önünden geçilmesi ise yüksek gerilim hattıyla ilişkilendirilebilir. Ana eksene, toplumsal ilerleme olarak algılanan sefaletle bu moderniteyi(!) kabul etmeyen anlayışı, dönüşümden sarkıttığı nedenleri, prototip pazarda pay arttırmanın sonuçlarını, diyarı yalnızca bedenlerin terk ettiği bir ölüm inancını, dostluğun ilk dördünle son dördün arasındaki kesiklerini alır…Aşksa hep sahici; ateşi unutturulmuş erdeme sevk edilmiş, hep ağır başlı; ağzı sıkı bir kavanozda sakladığı gibidir. Hakikatin sadeliğine yakın dilini ve metaforik göndermeleri yığmayan sinemasını, yaklaşan göçlerin güvercinle gelmesiyle, geçmişi doymuş, saygın bir çerçeveye almasıyla az da olsa süsler. Tüm bu motifleri, rengi bir nedenden atmış, bir sıkımlık parlaklığı olan kahramanları getirir doğruca. Diğer ayırt edici unsurlar bir yana yarattığı karakterler, kurucu öğe olarak ilk sırada yer alır sinemasında. Onları seyirciye tanıtmaktan, kuracağımız bağ için detaylı bilgi vermekten kaçınmaz. İdeolojileriyle, dış görünüşleriyle, yaşadıkları evden mesleklerine değin tıkanmayan bir toplama için abaküsün tüm boncuklarını sıralar…Birbirlerine karışsalar dahi sonucun değişmeyeceği renk renk, sıra sıra dizili bir nizamdadır vizörüne aldıkları. Hikayelerin tematik katmanlarına uygun; modernizasyonu, ilerlemeyi Batılaşma olarak algılayan, kurtuluşu Batı’da bulan anlayış nedeniyle eskiyle olan bağı koparmak istemeyen, bozuk kokan yeni düzene direnen, ‘’Artık hiçbir şey eskisi gibi değil’’ in hezimetiyle geçmişte kalmayı yeğlemiş ve uğurlayamadığı kıymetleriyle kendi gücü kadar mücadele verebilen insanları vardır. Gerek hikayelerinde, gerekse yarattığı karakterlerde yaygın olan bu tutum, kolay bir nostalji algısından hayli ötede; akımı toplumdan, eleştirisel boyutu kabuğundan gelen hallice bir girdaptır…Zamanın ivmesinde yuvarlağı hep büyür, hızı hep artar. Yönetmen, onlara her detayı; geçmiş zamanın rivayeti inatlarını, reddi miras giysilerini, gözü pek valizlerini, taşıyabilecekleri kadar saadeti(!) ve neden burada olduklarını aktarır, onlar yaşar ve yaşadıkları ne varsa yüklenirler. Hikayelerin Turgul hisselerinden üstleneceği modern/geleneksel veya doğu/batı ikilemi ve bunlar çatışırken çıkan kıvılcımlar, merkeze alınan bu karakterlerin kaç kişi olacaklarını açıkça müjdeleyecektir. İkidirler; Baran- Cumali, Nazım-Halil, Abidin-Mahmut, Ferman-Battal…Kimin karşısına kimi oturtacağı mühim meseledir ki söz konusu değişimin, saatin ne kadarını ileriye, ne kadarını geriye aldığını insan ilişkileriyle verebilsin; iyileşme neslinden özür dileyen hüsranını daraltamazken, kötüleşme intihar edebilme hürriyetini genişletsin, alabildiğine konuşsun bu iki kişi ya da ana karakter ve iç sesi. Tüm bunlar olurken kimsenin kimseyi yarı yolda bırakmadığı, ölümden dönüldüğü, karanlığın saatler sonra aydınlığa evrildiği gibi keskin dönüşler gözlenmez. Yazgı, vardır, ciddi bir iştir. *İsimleri, kahramanların içine düştükleri dramı anlatır. Gönül Yarası filmindeki “–Nazım: Hepimiz hayallerimizin kurbanıyız. Benim adım niye Nazım? Senin adın Piraye, ağabeyinin Mehmet…Niye? ” diyaloğuyla da evvel zaman içinde bir aleme taşır onları; Şamanizm’e, Doğu Felsefesi’ne. Nazım babasının, Piraye ve Mehmet de Nazım’ın kurbanıdır bir bakıma. Erkek egemen sinemasında, kadınlara ayırdığı kutsiyet de belki bu felsefenin altındadır. Susmak, fizyolojik ya da psikolojik şiddete maruz kalan kadının direncidir. Hemen hemen her filminde gözlenen bu sessizlik, zaman zaman baş oyunculukların eşitsiz dağılımına yönelen eleştirileri beraberinde getirirken onun diğer uğultular içindeki bu konumlandırmasını makul kılan durum aynı katta, diğer katmanlardan birindedir ve ünler bütünlüğü bozmadan : Kadın kamil bir varlıktır. Yoksa Fahriye’nin gücüyle Dünya’nın kolları arasındaki fark, doğdukları yer ve oktavları dışında hiçbir şey gibidir. Şener Şen’e göre oyuncuda aradığı en önemli şey saflıktır; cebinde malzemeyle gelen oyuncuyu yeğlemez ki filme başlarken sıfırlanmış ruh, tam bir bürünmeye dönüşsün. Anlatıcı olarak varlık gösteren her unsurda, eğitim ve tecrübeye yakın duran anlayışı bu gibi beklentilerine yanıt alabilmesi nedenlidir. Bugüne kadar hiçbir filmini belli bir skalaya alıp birtakım hesaplamalara açık tutmayan yönetmenin bu konuda tek bir gayesi vardır, kendi içinden geleni Şener Şen’le çıkarmak. Baş oyuncusu ve yakın dostuyla aralarındaki bu sadakat örneği uzun yıllar sürer; Şen’in Turgul yazarsa oynarım dediği, Turgul’un da Şener Şen’i düşünerek yazdığı onca zaman, iyi ki bizim denilen onca film. Bastıkları coğrafyanın okları ise, cebindeki tüm bozuklukları cömertçe fırlatabilecek, Turgul’un ana eksene aldığı çatışma ve ikilemi benimsetmekte zorluk çıkarmayacak çatıları bulur; yine kendiğilinden ve yine İstanbul’da. Böylelikle filmsel bir dünya yaratılmadan her mahalle kendi encümeni tarafından seslendirilebilecektir. Muhsin Bey, Gölge Oyunu ve Gönül Yarası olmak üzere üç filminde de pavyona girebilir, nostaljinin şık yüzü bir oymalı merdivenden çıkabilir ya da bir göçü kuş olup izleyebiliriz. Mekan da beden gibi ruhuyla işe katıldığı ve hikayenin sosyokültürel kodlarını omzunda taşıdığı için imzası ıslak haliyle hakikatte durur. Hem iç, hem dış mekanlarda kullanılan tüm pekiştireçler incelikle kendi tarifesine yerleştirilir. Öyle ki Gönül Yarası filminin okul planlarında, yakacak olarak sobada kullanılacak gerçek tezek, il dışından temin edilerek sağlanmıştır. Yukarıdan aşağıya taşınan ruhlar, alınan uzaklık, atılan bir-iki tokat, girilen birkaç nezarethane ve yiten gayretli nabızlardan sonra kalanı layığıyla tamlayacak bir şey daha bekleriz…hafızanın ön saflarına taşıyacak kuvvette getirir, fısıldarken de duyarsın; Züğürt Ağa’daki sıra gecesini, Eşkıya’nın Fırat Türküsü’nü, Aynur Doğan’ın Dara Hijiroke’ siyle, Atilla Özdemiroğlu’nun Muhsin Bey muhtırasını… Hayde’de İdris’in arkasından gelen perküsyon ekibi herkese zımbalı değil midir? Film müziği yapmak derin bir müzik bilgisinin ötesinde son derece titiz yaklaştığı başka bir unsurdur. Bugüne kadarki çalışmalarını Atilla Özdemiroğlu, Tamer Çıray ve Rahman Altın ’la sınırlı tutan yönetmen, bu alandaki donanımın akademik bilgiyle ilintisine inanır. Filmi anlayıp talebini karşılayan tematik müzikler, hikaye birliğine uygun etnik parçalar ve tüm ses düzenlemeleriyle anlatımını güçlendirir. 1984 yılından bugüne yönetmenliğini üstlendiği sekiz, senaryosuna imza attığı yirmi yapım, Türk Sineması’nda başarılı filmlerin çoğalmasındaki paylarını ve auteur sinemada Turgul’un ayırt edilebilir yerini tek başlarına da konuşabilir, birlikte de. 90’lı yılların etkisini günümüzde de sürdüren dizileri Süper Baba, İkinci Bahar ve Aşk Yakar’dan sonra mevcut çalışma koşulları ile kalite arasındaki doğru orantılı bağ üzerine sektörde vakit geçirmez; ancak sinemasının ruhsat ve ehliyeti seyircinin elindedir, rakamsal verilerse er ya da geç olması gerekene yaklaşır. Türk Sineması araştırmalarına yönelik çalışma ve anketler dahil seyircinin ilk sıralarında yer alan Muhsin Bey(1986) yalnızca üç gün gösterimde kaldığında, gelecekte biçilen ömründen habersizdir. 1996 yapımı Eşkıya’nın ise sektöre kalp masajı için gelip sayfayı çevirdiği herkesçe bilinir…2 buçuk milyon seyirci tarafından izlenerek Türk sinemasının o güne kadarki en yüksek gişe hasılatı yapan filmi olacaktır. Aynı yıl yabancı film dalında Oscar adayı olan yapımın, montajı Avrupa’da gerçekleşen ilk Türk filmi olduğu da tarihçesine eklenmelidir. Filmografiye gelince, kapama tuşuna basmadığım ve değerine en uzakta bulduğum Gölge Oyunu(1992) ile sayfadan ayrılmalıyım. İçinden geçtikleri tüm postmodern akımlara karşın demode bir mesleği sürdüren Rüya Pavyon’un modern komikler: karabiberler anonsuyla sahneye fırlattığı Abidin (Şener Şen) ve Mahmut (Şevket Altuğ), geçmiş değerleri memnuniyetle taşıyan iki ev arkadaşından öte, tüm zıtlıklarına karşın daima birlikte hareket eden iki yenik karakterdir. Layık oldukları itibara uzak bu iki bedenin(!), ayakta durmaya çalıştıkları zorlu uğraş, Kumru (Larissa Litichevskaya)’yla tanışmalarıyla biter. Dinler gözlü kadının bir fotoğraf çekilecek kadarlık misafirliği, Abidin’le Mahmut’a aşk, sevgi, ve iyilik sürene kadardır; görünmeyeni görebildikleri ana kadar. Yok olduğundaysa yalnızca ikisinin yaşadığı bu sayfa başka kimsede bulunmaz… Onlar hatırlatma çabaları içinde çırpınadursun, final saz heyetinden gelir: İki insan aynı rüyayı görebilir mi, kim bilir? Filmin uzantısına yakın bulduğum hüküm, Sadık Yalsızuçanlar’dadır. Yazara göre Gölge Oyunu; ‘hayalin gölgesi’ (zıll-i hayal) ifadesiyle İbn-ül Arabi’nin dikkat çektiği, varolanın bir hayal olduğu fikrine dayalı metafiziksel bir boyuta sahiptir.¹ 30.Antalya Film Festivali’nden En iyi 2.Film ve En İyi Senaryo Ödülü, SİYAD değerlendirmesinden ise En İyi Film ve En İyi Senaryo ödülleriyle ayrılan yapım, çıkarılan oyundan ışık yönetimine, Atilla Özdemiroğlu’nun ses ve müzik düzenlemelerinden mekan ve kostüm seçimlerine değin masalsı atmosferiyle hafıza geçidinde hep hazırdır. Turgul, popüler sinemanın da sanatı taşıyabildiğini, Doğu Felsefesi’nin de bu disiplinden ayrılmadan anlatılabileceğini perdeye taşıdıkları ile öğretmektedir…Kazanıp kaybedenin ışığa göre değişkenlik gösterdiği bir yoldan…Dediği gibi “Bir yerden bir yere gitmenin filmini yapamazsınız, bir yerden bir yere gidememenin filmini yapabilirsiniz.” ²

1 Ersümer 2014, s.26 ; Yalsızuçanlar 2008, s.18

2 Sivas 2011, s.104 ; Turgul, 1997 s.47

Didem PEKER BAŞARAN

Dönemin ufuksuz şairlerindendir Mazhar Candan; Lale Müldür, Günseli İnal devresindendir. Mayakovski’den Yesenin’e, Arthur Rimbaud’ dan Herodot Tarihi’ne asıl mürettebatı amcası taşıyacaktır içeri. Tamamlanma için verilen müddet azaldıkça akım kendisini belli etmeye başlar. Koç Lisesi’ndeki okul yıllarında şiir ve öykü, edilgenlik çağını uğurlamak için 15-16 kadar mum üflemeyi yeterli görecek, Hayatımı mahvettin(!) dediği Mazhar Amca’nın bu hediye paketiyle ortalık biraz karanlayacaktır. Yani kısa geçmiş, faal dönemin ivmesinde; vites boşta, fanzinler frensiz…

Sarılıp kuşandığımız ev planından sokak postürüne geçiş, etkisini ilkin baş bölgesinde gösterecektir. Tesiri, tüm basamaklarda görülecek; mesleğini, telefon defterini, refleks ve kornea tümsekliğini yeniden düzenleyecek dönem buralardadır, daha onca mum varken fazla uzaklaşmış olamaz. Ancak ve ancak, bazı tarihçeler de etkili sarar gövdeyi. Aile geleneğini bozmayıp hukuk eğitimi alan baba ve amcanın istemli bir devamı olur yüksek öğrenimi…Yalnızca iki tercih: Hukuk ve Mülkiye. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, vali çıkmak, kaymakam olmak gibi kalıp olarak taşınan adaletli fiillere kıracaktır dümeni. Okul seçiminde, devam zorunluluğu olmayan bir sistemin olması etkilidir ki yazmaya ayrılan sürenin sonuna gelinmesin. Başarıyla da mezun olur yönetmen. Ve tarifi bilindik, yapımı on iki saate varan şöhretli yemek başlar…

Sabah 8- Akşam 5 mesai mekanizmasının, iftiharla sunacağı, “trafik-ev-iş-ev-trafik-iş” saadet zincirinde sahiplenemediği şeyler olacaktır. Mutsuzluk artışı sonrası, kendisiyle yeniden buluşmak maksadıyla. New York’a çıkan yol, hem dil öğrenmek, hem de 9 ay sürecek bir sinema eğitimi ile yapıştırılır. Kamera etkin olarak nasıl kullanılır, ışık nasıl yapılır, doğru kadraj nedir gibi işin mühenislik kısımlarının detaylarına indiği dönem, çektiği ilk kısa filmi çocuğunu kaybettiği için aklını yitirip cenin yemeye kalkan bir adamı anlatan ‘Evoke’ okulun en iyi filmi seçilir yönetmenin. Filmde anlattığı şiiri kaybetmiş, yeni bir dil yaratmak için sinema eğitimine başlamış olan kendisidir, hatırladığı kadarıyla olan tam olarak budur. Dünyayı tersten gören bu yüzden de kaşıklara bakarak konuşan, kaşıklara bakarak yürüyen adamları anlattığı ikinci kısası ‘Spoonman’ı ise çok bekletmez; ancak sayılı zaman hesaplamalara açıktır. İstikamet belirlemek için ayrılan sürenin sonuna gelindiğinde tamamen sinema odaklı bir dönem başlaması beklenirken aksi olur.

Türkiye sularındaki operator tam da “Welcome to real world’’ edasıyla gülümseyecekken dişleri bir gişe memuru tarafından kırılacaktır… Ya Çıkarsa, Us’lu Durmak ve o kutular arası yaşamın bilinç akışı tekniğiyle salıverildiği son kısa filmi Rapunzel’e çekim ruhsatını verir uygun olduğu bir ara. Okul ve sinemaya geçiş arasındaki kilometresel ölçü için daha az mum kullanacaktır. Yazım süreci ortalama 6 yıl süren filmlerinde, genel bir ortaklıktan bahsetmek zordur, kendini tekrar etmeyi sevmediği açık; ancak ısrarlı bir arayış sonrasında, her üç filmdeki ilk 15 dakikanın, sıkıcı başlayan bir filme baş koyduk etkisi ölçülebilir. Ancak sonrasında başlayan ritmin maruz bıraktığı vaziyetse, filmin yazıları akana dektir; kapanış müziğini eve gidene kadar dinletir, ertesi gün ya da vizyonun 8. haftasında birden hatırlattığı da olur. Psikolojik tarafı ağır basan şeylerin üzerinde toplar seyirciyi… Zamanın altında kalan insanlarla aile seçme ve yerleştirme sisteminde çalınan soruları, smatch’ları alınganlıkla karşılayan korolarla otoritenin notalarını uğultulu bir meydana alır ilkin. Gürültü eski midir, yeni mi diye sızlanadur, geniş alanda yarattığı sıkışmışlık, sanılanın aksine pek çok şeye hizmet eden özgeçmişin kare kökü, kaçışın 8 metrelik bir projeksiyon perdesinde dahi altı yaşınla kurduğu bağ gibi sahici yerleri işaretler. Evet, genelde sesli bir şekilde…En sessiz filmi olarak değerlendirilebilecek Gişe Memuru’na dahi yazdığı 98 sayfalık diyalogla oyuncuları konuşturma eğilimindedir. Sustukları yerde görevi ya simülasyonlar devralır ya da karakterlerine layık halüsinatif karşılıklar. Senaryo ve diyalogla beraber işin en sevdiği kısmının oyuncu yönetimi olduğunu belirten yönetmen için, oyuncunun sinema deneyimi devre dışıdır, rolü iyi vereceğine inandığı kişiye yönlenir. Emprovizasyonu, repliklerin ritminde belirgin bir oynamayı sevmeyen bir anlayışla doğaçlamaya ancak sahne sonlarında yer açar yönetmen. Diyaloglar karakterin, karakterler de filmin ritminde belirleyici yaklaşımı ile iç içe geçmiş gizli bir bütünlük sözleşmesi imzalamış gibi durur oyuncularıyla.

Yönetmene göre, filmlerin içerikleri farklı olduğundan her birinin kamera dili ve biçimsel özelliklerinde de çeşitllilik hakimdir. Sarmaşık’ın sis basmış karakterleri, ters ışık kullanımına, yukarıdan aşağıya vurgulanan kamera hareketlerine müsaitlik verirken Kelebekler’in naif formundaki,teknik şölen daha uysaldır. Bu değişkenlik tamamen istemli, standart stilizasyonla olan bağ ise kalıtsal olarak makaslıdır. Özetle auteur ringinde geçen filmlerarası ortaklıklara kapalı sinemasının tek ortak özelliği, hiçbir ortak özelliği olmayan hikayelerini üzerimize salmasıdır. Benzer bir durum mekan seçimleri için geçerlidir. Hikayeyi yerleştireceği alan, bir yük gemisinin içinde, Afar’da bir otobanda ya da Hasanlar Köyü’nde geçirilecek 19-20 günü gerekli kılıyorsa maksada giden yolda hiçbir özveriden kaçılmamış demektir. Kervan geçmeyen bu kutuları ev planlarıyla şenlendirmekse sevdaya dahil(!) Müzik kullanımındaki cömertliğe gelince, manüpüle edici etkisi kimin umurundadır. İlk filmi Gişe Memuru’nda sığılamayan alemi, Cem Adıyaman besteleri ve çellist Gülşah Erol’la kaplarken Sarmaşık ve Kelebekler’de Gevende’nin gitaristi Ahmet Kenan Bilgiç’le çalışır. Aynı zamanda Onur Ünlü- İtirazım Var, Cem Yılmaz- Arif 216 gibi filmlerin müziklerinde de imzası olan Bilgiç, Sarmaşık’ın beş kompozsiyondan oluşan soundtracki Soundscape’i plak formunda ve digital mecralarda dinleyicisine sunmuştur. Gevende sevgisini, son filmi Kelebekler’de, grubu sahne planına alarak da vurgulayan sinemasında, müzik kullanımı mühim bir unsur kabul edilmelidir. Kapanışta –son bir şey daha- dediği yüzler, esen kalmak üzere filmden ayrılır. Filmografide kısa süreli kalacak olursak; ilk uzun metrajı Gişe Memuru(2010), eskimiş bir ev, eskide kalmış bir iş, omurga ve dimağı birlikte eskimiş bir babaya çakılı Kenan(Serkan ERCAN)’ ın deliliğe sıçrayışı(!) üzerine kuruludur.

Baş rollerinde, Serkan Ercan, Zafer Diper, Nur Fettahoğlu ve Nergis Öztürk yer aldığı film, 47.Uluslararası Altın Portakal Film Festivali’nden En İyi İlk Film, En İyi Görüntü Yönetmeni (Ercan Özkan) ve En İyi Erkek Oyuncu (Serkan Ercan) ödülleriyle ayrılır. Özgürlük kan kaybetmeye başladığı an, hızlı ya da yavaş ne vaadettiği önemli olmaksızın patlamaya hevesli birkaç damar adayı daha mutlaka çıkar. Biraz nefes almak için akşamları araba tamiriyle oyalanan Kenan’ın, verdiği küçük paydoslardan aldığı zevkin büyümesi gibi. Karakterin uzunca bir tatile nasıl hazırlandığı, uygun ses ve ışık kullanımıyla filmin her basamağını bütünler. Gemi mürettebatından ülke panaroması aktarmalı, insanlık kanalından çıkışı ana hattına alan ikinci film Sarmaşık, beş yıllık bir ara sonrasında perdedir. Armatörü iflas eden bir yük gemisine refakat etmeyi seçen 1 kaptan, 5 gemicinin baskı ve kriz altındaki kayboluşunu konu edinen yönetmen, tek mekan çekimli bu filmle biraz daha ileriden bakacaktır. Hikaye, diğer filmlere oranla teknik sahaya daha fazla olanak tanıdığından, bu anlamda daha zengin olduğunun altı çizilmelidir. Nadir Sarıbacak, Kadir Çermik, Hakan Karsak, Osman Alkaş, Özgür Emre Yıldırım, Seyithan Özdemir baş oyunculuğundaki Sarmaşık aynı yıl, East End Film Festivali En İyi Film, 22. Uluslararası Altın Koza Film Festivali En iyi Yönetmen ve En İyi Erkek Oyuncu(Nadir Sarıbacak), 52. Uluslararası Altın Portakal Film Festivali En İyi Film, En İyi Yönetmen, En İyi Erkek Oyuncu(Nadir Sarıbacak), En İyi Senaryo, 6. Malatya Uluslararası Film Festivali En İyi Erkek Oyuncu(Özgür Emre Yıldırım) ve devam eden yıllarda 48. Siyad Türk Sineması Ödülleri En İyi Erkek Oyuncu(Nadir Sarıbacak), En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu(Özgür Emre Yıldırım), 27. Ankara Film Festivali En İyi Erkek Oyuncu(Nadir Sarıbacak) ve En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu(Kadir Çermik) olmak üzere topladığı çok sayıda ödülle, özellikle oyuncularına teşekkür etmekten kaçınmamıştır. Hala vizyonda olan üçüncü film Kelebekler, dağılma komutu verilen üç kardeş; Cemal(Tolga Tekin), Kenan(Bartu Küçükçağlayan) ve Suzan(Tuğçe Altuğ) ’ın babaları tarafından doğdukları Hasanlar Köyü’ne çağrılmaları sonrasında otuz yıl sonra bir araya gelerek çıktıkları yol üzerine kuruludur. Unutmak üzerine çalışanla hatırlamak için didineni yan yana oturttuğu film, kara mizah türünde üst sıralardaki yerini alır. Sundance Film Festivali (2018) Jüri Büyük Ödülü, 37. Uluslararası İstanbul Film Festivali’nde Jüri Özel Ödülü, En İyi Erkek Oyuncu (Tolga Tekin), 29. Ankara Uluslararası Film Festivali’nde En İyi Yönetmen, En İyi Kadın Oyuncu (Tuğçe Altuğ), En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu (Gülçin Kültür Şahin), En İyi Kurgu (Evren Luş) ve 13. Bükreş Uluslararası Film Festivali En İyi Film Ödülü ile yanına iyi bir karşılama komitesi alan yapımın, akış süresince çalışan çok da ciddiye almamak lazım mottosu, finalde daha da ileri giderek seyircisini müsait bir yerde bırakır. Şimdilerde BluTV için senaryosunu Bartu Küçükçağlayan’ın yazdığı “Ben Bartu” nun çekim sürecinde olan yönetmenin yazmaya devam ettiği iki ayrı uzun metraj projesi de müddetini beklemektedir. P.Thomas Anderson, Federico Fellini ve Stanley Kubrick gibi ayrı tuttuğu sinemacıları, her film öncesi omzuna konan muhbir serçeleri ve hatırımda kalan Sundance sevinci bir yana, Tolga Karaçelik sinemasına dair tüm notları kenara bırakıyorum. Asıl özet, Igazu Şelaleri’nin girişinde yazdığı gibi… No intents describirlo con tu voz: Sesli anlatmaya çalışmayın.

Didem PEKER BAŞARAN

Yakın zamanda kaybettiğimiz önemli değerimiz Vedat Türkali 7 yıl sürecek bir tutuklanma sürecine girdiğinde kırk günlük bebek olan yönetmen, ilk yedi yaşını felsefe okuyup pedagoji doktorası yapan piyano çalıp ninniler söyleyen anne Merih Hanım ve rengarenk ablası Deniz Türkali’yle geçirir…Bir de kuzen Türkan Abla. Sayılı günler doldurulduğunda çetin ülke şartlarının(!) getirdiği işsizlik, geçim kaynağını babaya senaryo yazımı, anneye bir bankanın muhasebesi olarak sunar. Mühim durakları olan yaşamında, sinemacılığından yazarlığına, aile albümünden tekil hayatına değin her biri ayrı dosya konusu olan bir inceleme için açtığım yolda ilerliyorum. ‘Yurttaşlığın gayriihtiyari tedbiri bir siyasi anlayış’ ın içinde büyürken sıkıcı/vasati bir çocukluktur hatırındaki. Ankara Fen Lisesi sonrası Hacettepe Tıp Fakültesi’ne kendisini mazur görmesi için iki yıl tanır epi topu. Sonraki plan, Boğaziçi Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümünü makul kılar. Ve 70’ler görev icabı yayılmacı, arttırmaya elverişli patikalara salar tüm izanı, şiir serbestisini duyurur. Yani iyi bir şairi daha olur alemin, bir ruhu daha. 1973’de Yeni Dergi’de yayınlanan ilk şiirini, dergilerin yazı kurullarında yer alınan faal bir dönem takip eder. Sözcükler, Gösteri, Yazko Edebiyat, Militan ve Sanat Emeği’nde yayınlanan şiirler, tam da hakimiyetini ilan edecekken sinema bu taksimden hissesini almak üzere içeride belirir. Senaryosunu yazdığı bilimkurgu türündeki ilk filmi Badi’yi(1983), ilerleyen yıllarda Ömer Kavur ‘un Körebe ve Amansız Yol filmlerinin ortak senaristliği izler. Ne var ki yönetmene göre, asıl başlangıç, sonraki bölümdedir…Atıf Yılmaz BATIBEKİ ile. Aynı yıl Adı Vasfiye’de reji asistanlığı ile birbirine iyice ilikler yazın ve sinemayı. Bu iki kişilik topluluktan yaşça büyük olan azımsanamaz ölçüde istikrarlıdır…Tarih Kötüdür- İmzasız El Yazıları (1985), Babam Benden Hiçbir Şey Anlamıyor(1995), Hürrem –Şiir&Anlatı (2011) ve Aşkla Kedi Arasındaki Yedi Benzerlik (2012) bir yana, yazılan on sekiz senaryo diğer yana biçiminde artanlarını pay eder yönetmenin. Turgay Fişekçi’ye göre onların kuşağı içinde en olgun şiir Pirhasan’ınkidir, oyunbaz bir kalem diye de ekler…Arif Damar içinse, seçilebilir bir başkalık vardır anlatımında. Özetle sayfalar irileşmiş, genişlemiştir. Perdedeki görevler bütününe gelince, hikaye aslen Atıf Yılmaz’la çalışır hale gelir. Evden çalışarak yazıp gönderdiği ve aktif olarak içinde yer almadığı önceki işlere karşın setteki mesai ilk kez Adı Vasfiye(1985) ile başlar; neyin nasıl yapılmak istendiğinin çözüldüğü kısım yani sevgili olunan. Bir yıl içinde pekişen bağ, tüm dönemlerin en kült filmlerinden Ahh Belinda ile beş duyunun beşini birden görevlendirerek herkesi çalışmaya davet eder… Yönetimi Atıf Yılmaz’da olan yapım, Barış Pirhasan’ın kalemiyle unutulmaz bir imza geçer Türk Sineması’na. Serap mı Naciye’nin fantezisi, Naciye mi Serap’ın kabusudur? Peki Pirhasan’ın çocukluğundaki bir ninniden doğma-korku tünelinden olma “Evvel zaman içinde/ Var imiş bir Dunganga’’ demecinin(!) zihnimizden çıkmamasını hangisi hesaplamıştır? Fantastik türde yargılanan bu iş, Pirhasan’ın bir cümlesinden sebep olacak, tür yapıştırmasını anlamsız kılar nezdimde. “ Ruh nasıl çoraklaşmalı ki, düşlemek için uyku ya da uyuşturucu gereksin.” Hayal ile gerçeğin birleşerek kurduğu parti, çok yüzyıl yaşında değil midir? Ve iktidarda değiller midir tıngırdayan her kafada? İşin mühendislik kısmında ise sürecin başından itibaren evdeki hesabın çarşıya uyma prensibini, Atıf Yılmaz sinemasından en önemli miras alır kendine ; ancak birebir benimsemediği ya da ustası gibi yapmamayı yeğlediği de pek çok detay vardır iç işlerinde. “Kısıtlı zamanda, kısıtlı bütçe ve teknik imkanlarla bir hikayeyi düzgün anlatma ustalığı’’ kazanmak istediği bir ustalık değildir. Herkese ayı ayrı işini iyi yapma olanağı veren bir ortam, tek tek ustalıkların hareket ettiği bir düzlemdir nişanındaki. Bizdeki rejim ise, her şeyi sırtlamak, hepsini göğüslemek, tümünün üstesinden gelmek ilkelerine eylem. Senaryolarının çekim sürecinde gelişmesine olanak tanıyan yönetmen, işin aşağı yukarı terzilik olduğu kanaatindedir. Ve yönetmenin vücut ölçülerine uymayan bir senaryonun, herkes için hüsranla kapanacağını vurgular. Bekle Dedim Gölgeye(1990) filmini de, Atıf Yılmaz’la ortak kabahatleri olarak kayda geçirmiştir bu bağlamda. Teknik tecrübe gerektiren işlerin uzmanlık alanına göre dağıtılması anlayışıyla, yapımcının bu delegasyondaki rolünü gerekli kılar. Kılar ki sette “oyuncular ve kafa gücü’’ isimli temsil, masada durduğu gibi dursun. Cast sürecinde de, uzman kanaldan gelen önerinin isabetine güvenir; satış unsurunu da göz önüne alarak piyasanın gerçeklerini bilen, portföyü geniş, alanında profesyonel biriyle çalışmaya, ona kulak vermeye yakın durur. Sözün kısası, insan malzemesinin işe kattığı boyut hayal edilemezdir yönetmene göre, incelik gerektirir. Kullanılacak tezgah ise bir o kadar özenli yaklaştığı diğer unsur…Hikaye ne kadar açılmaya müsaitse o kadar soyar mekanı. Sinemasında, açık/kapalı mekan durumuna destek; huzur verici ve sıcak bir ışık kullanımı vardır. Bu yer yer doğal, bazı planlarda mekanik destekle sağlanan ölçülü aydınlık, filmin ısısını arttırır konumda durur. Kırlık alandaki göl şırıltısı da, kent mevzusundaki gök gürültüsü de uzandığı alanlar içinde yer alabilir. Müzik konusundaysa oldukça cömert davrandığı gözlenir. Yöresel bir türkü, Taner Birsel şefliğinde işitilebilir ya da sözleri Barış Pirhasan’a ait bir Gözyaşı Tangosu, Müge Zümrütbel sesinden salınabilir…Civar, neyi istek yaparsa. Formülüzasyondan uzak, sadece bütünlüğün gereğine teslim bir sinemadır özetle. Birden çok sayıda yönetmenin bir araya gelerek çektiği çok öykülü filmlerde de aranılan bir ortaktır Pirhasan. Kıyıdakiler(2016), F Tipi(2012) ve Yer Çekimli Aşklar(1995) olmak üzere yönetmen olarak yer aldığı üç filmde de imecedeki varlığını hissettirir…Çünkü İnsan Hakları, barış, arkadaşlık, çizgisiz yer yuvarlağı maksatını ne kadar sesli verirse tıp o kadar ilerler(!).Bir ülkede değil, dünyanın içinde yuvarlandığımızı işitsek, anaforla inatlaşsak belki? Yurttaşlık ihtisası gereği, iyi işlerin içindedir hep, iyi kalpli işlerin içindedir Pirhasan. 18 film senaryosu ve biri belgesel olmak üzere 8 film yönetimi ile anlatacakları bitmemiş olmalıdır ki Yağmur’un Elleri(Yeni Türkü), Hoşça kal(Kazım Koyuncu), Eğreti Gelin, İstanbul’a Veda(Müslüm Gürses) gibi şarkıların söz yazarlığını üstlensin, Tim Burton’ın Noel Gecesi Kabusu’ndan, Karl Marx’ın Jenny’ye Adanmış Şiir Albümlerinden’e değin pek çok eserin çevirmeni olsun. Üstlendiği filmlere kısa bir seçki ile değinecek olursak …1997 yapımı Fransız-Türk ortak yapımı Usta Beni Öldürsene, dönemin ulusal festivallerinden 14 ödülle ayrılarak başyapıtı kabul edilir. Bilge Karasu’nun aynı adlı öyküsünden uyarlanan film, zaman ve mekan bilgisini ‘II. Dünya Savaşı’nın eşiğinde faşist baskılar altında bir dönem ve bu dönemdeki bir Avrupa ülkesi kadar’ verir. Tabanı eğlence olan Iaola Sirk’inde kurulu hikaye, ip cambazı Abib (Károly Eperjes) ile kalfası Isaac (Hugh O’Conor)’ ın dostlukları ve birlik içindeki yaşamlarından düşüşlerini konu edinir. Filmin girdiği masallar, kullanılan metaforlar ve kapanışına değin ustalıkla yaydığı tedirginlik hissi, anlatılanları şikayet etmeden taşır, yardım almadan göğüsler. Tuncel Kurtiz, Hale Soygazi, Haluk Bilginer, Meltem Cumbul ve Cem Özer gibi oyuncularla da karşılaştığımız Usta Beni Öldürsene, derli toplu bir film izlemek isteyenler için zamandan bağımsız güçte yerini korur. 2001 yılında Mine Vargı’nın yapımcılığını aldığı, ortak senaristi Gül Dirican’ın çocukluğundan pay alan Doğusu’nda Dut Ağacı öyküsünü uyarlayarak O da Beni Seviyor filmini çeker Pirhasan.13-14 yaşlarındaki baş karakteri Esma(Ece Ekşi) ‘yı, malumatı dışında farklı bir folklöre; Malatya’da bir yaz tatiline bırakır. Okul yaşamındaki kötü vaziyetin ceza-i şartı olarak başvurulan bu anlaşmalı sürgün, Esma’ya teyze olacak Saliha (Lale Mansur)’yı, Alevi kültürünü (Cemevi’nde semah sahnesine yer veren ilk Türk filmdir), köy hayatındaki sıcak zamanın zenginliğini ve ilk aşkı getirecektir. Jurgen Jurgens’in şölene dönüşen akılda kalıcı görüntü yönetiminin yanı sıra yapım, 13. Orhan Arıburnu Ödülleri, 5.Gökçeada Film Festivali ve 7. Sadri Alışık Ödülleri’nden olmak üzere üç En İyi Kadın Oyuncu Ödülü (Lale Mansur), Adnan Elial’ a 13. Ankara Film Festivali’nden En İyi Kurgu getirirken 38. Antalya Film Festivali’nden En İyi 2.Film, En İyi Kurgu ve Jüri Özel Ödülü’yle ayrılır. 23.Siyad Ödülleri’nde Umut Veren Genç Oyuncu değerlendirmesi de, Ece Ekşi’ yi filmin başarısından ayrı tutmamıştır. 2007 yılında Barış Pirhasan, kurucusu olduğu Senaryo Stüdyosu’nda eğitim alan İsmail Doruk’un Adem’in Trenleri isimli senaryosunu Promete Film’e gönderir. Ahh Belinda ve Adı Vasfiye’nin yapımcısı Cengiz Ergun hikayeyi çok sevince çekmesi için Pirhasan’a önerir. Filmin ilginç bir şekilde kendisine geri dönmesi sonucu, ilk defa senaryosu başkasına ait bir filmi yönetecektir. Başkası tarafından yazılan bir senaryo ile kendi yazdığın senaryoyu çekmek arasında ciddi farklar olduğunu deneyimleyen yönetmen, çok keyifli bir süreç geçirdiğini sadece filmin zaman ölçüsünün istem dışı uzadığını sürece ilişkin gözlemlerine ekler. Manisa’nın Kırkağaç köyünde, Hasan(Cem Özer), Hacer (Nurgül Yeşilçay) ve Bekir (Emir Benderlioğlu) üçleminde geçen film, vefa duygusunun nasıl çalıştığı, dönüştürebilir gücü ve aşkın her karşılaşmadan galibiyetle ayrılmadığı gibi reel vurgular içinde ilerler. Pirhasan bu kez de, Funny Games(1997)’in Görüntü Yönetmeni Peter Steuger’in kamerasına bırakır filmin fotoğraflarını. 40.Siyad Türk Sineması Ödülleri En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu (Derya Alabora), 13.Sadri Alışık Ödülleri En İyi Kadın Oyuncu(Nurgül Yeşilçay) ve En İyi Erkek Oyuncu (Cem Özer/Yetkin Dikiciler ile paylaşılmıştır) ve 14.ÇASOD En İyi Kadın Oyuncu (Nurgül Yeşilçay) ödüllerine değer görülür. Bu küçük notların altına, çocuk oyuncuların performans yönetimi için de ayrı övgü eklenmelidir Pirhasan’a. Takip eden yıllarda kendisi gibi yönetmenlik yapan oğlu Yusuf Pirhasan’la birlikte dizi ve film projelerinde birlikte çalışan yönetmenin 1985 yılında Londra’ya uğurladığı iki çocuğundan ilki Yusuf Pirhasan, Londra’da aldığı Sanat Tarihi eğitimi sonrasında orada gerçekleştirdiği belgesel ve kısa film çekimleriyle mühimmatı hazırlayarak Türkiye’ye döner ve yayın hayatı halen sürmekte olan Kalp Atışı adlı TV dizisinin yönetimini üstlenir. Kızı Emine Pirhasan ise, Londra’da aldığı müzik eğitimi sonrası, şehrin başarılı jazz yorumcuları arasında adını duyurmuştur. Zamanı hızlandırıp bugünlere çıktığımızda nefes nefese bir hayat değildir sezilen…aksine sakin artmış ve sükûnetle karşılayamadığı az şey kalmış gibi hissedilir. Gülay Tok’la Berlin’de; yaşamboyu mesutluk ödülünün pençesinde bir evliliği olan yönetmen, yine aynı şehirde Mustafa Altıoklar’ın kurduğu, kamera önü oyunculuğu üzerine eğitim veren BACT Academy’deki beş hocadan biridir. Dönerlerse bizimdir, dönmezlerse biz de gideceğiz demektir.

Gizli gizli girilen odada Maksim Gorki, Dostoyevski gibi yazarlar ile Ses ve Hayat Dergileri, ilk randevularında etkiler yönetmeni. Bu gizli dayanışmanın evin bodrum katındaki, yemeniden gerilimli ya da kendinden perdeli gölge oyunları bir süreliğine devam ederken yeterlilik fiili, İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi Seramik eğitimi vaziyetine geçer. Mazinin kuralsız piyesleri, ilgiyi okulun sinema kulübüne oradan da asıl girizgaha taşıyacaktır. Yılmaz Güney’in aynı okulun Mimarlık bölümünde okuyan asistanı Şinasi Öngüt, Kıral’ın hafızasına topladığı filmlerden bulduğu ilk boşlukta Bilge Olgaç yönetmenliğinde, Yılmaz Güney baş oyunculuğunda çekilecek Krallar Kralı(1965) filmi için kendisini çalışmaya çağırır. Üçüncü asistan olarak başladığı ve pek de bir şey anlamadığı bir telaşla ayrılmayı düşündüğü set ortamından ‘Gitme’ ile başlayan bir ikna konuşması çıkar… Yılmaz Güney’den gelen ve yıllarca sürecek bir dostluğun maliki olarak yerine ulaşan. Kıral’a göre okulla ve teorik bilgiyle ilerleyen sinema, öğrenmenin mühim bir bölümü ancak asıl muhabbet ‘’setlerde’’. Formülizasyondan, dogmalardan uzak ve kendi seçimleri odağında bir sinemacılık anlayışını zerk eden ikinci önemli isim ise Osman Seden olur. Kemal filmin platosu ve 1966 yapımı Çalıkuşu’nun seti , 2 yıl sonra ilk kısa filmi Kumrucu Ali Yaşar’ı çekecek Erden Kıral aritmetiğinin otonom hal alacağı orjin olur. Sinemacılık geçmişinin elli yıllık değeri yanında, seyirciyi 14 sinema filmi, 1 belgesel ve 3 televizyon dizisiyle saran yönetmenin ilk nefesini bodrum katında alan hayal gücü için kaç mum üflemesi gerekir, muamma. Açık seçik bir anlatımdansa kapalı, imalı bir ifadeyi tercih eden yönetmen, mühim ve ince detayları doldurmaksızın çıkarımı seyirciye bırakan anlatım geleneğinin öncülerindendir. ‘Az olan daha çoktur’ prensibiyle minimalizme daha yakın duran Kıral’ın filmografisinde yoksulluk, adiliyet, yaşam hakları, suç, öc alma, günah, kurban-cellat, av-avcı ilişkileri gibi konu çeşitliliği hakim olmasına karşın ana mesele ‘vicdan’ sadık yâri gibi durur. Roman ve öykü, perdeye ustalıkla yakıştırdığı, riski giydirirken zorlanmadığı bir tür olarak Türk Sinema tarihinde uyarlamaya en çok yer veren sinemacılardan biri kılar yönetmeni. Bu dönüşümü ikisinin birbirinden farklı yapılarda olduğunun bilinciyle; esere yakın, bire bir sadakate uzak bir ilkeyle kurar….Orhan Kemal’den Ferit Edgü’ye, Osman Şahin’den Hasan Özkılıç’a pek çok değerli yazardan, kıymetli bulduğu gerçek yaşam öyküsünden kurtaramaz kendini, etki önünde sonunda dağılarak açılır. ‘Teknik ya da yazınsal hiçbir koşul, yaşamın gerçekliği ile film gerçekliği örtüşmesini tam anlamıyla sırtlayamaz ancak sinemada gerçekçi olmaya çalışmak, minimalist anlayışı filmlerin üzerine salmak’ fikrinin tarihçesi de ayrı bir kalabalıktır yönetmende. Bir ucu Edip Cansever, Sevim Burak, Sevgi Soysal’la, diğer ucu Can Yücel, Turgut Uyar, Leyla Erbil gibi isimlerle donanmış uzun sofraların, meyhane buluşmalarının içinden gelir kokusu ve bize kalanlara bakılırsa herkes gibi payına düşeni alıp bir yukarı kata çekilmiştir bu kedi merdiveninden. Özetle yazınsal ilgi, Gerçek Sinema, Çağdaş Sinema ve Güney dergilerinde editörlük yaptığı yıllardan bugüne, sinemanın yanından yürümeye çalışarak varlığını sürdürmüştür Kıral’da. Teknik konularda detaycı ve dikkatli olmasına karşın filmin hayatiyetini her şeyin önünde tutan anlayışı, eserin etkisini öldürmemek için kusura yer açmaktan kaçınmayan tutumu sinemada titizliği doğru bulmamasının ispatıdır. Çekim açıları, ışık, mekan ve omuz kamerası kullanımı gibi tercihlerine tek tek bakıldığında da görsel algıdan geçeni kadraja sığdırma çabası yadsınamaz. Hikaye mecburiyetleri sessizlik buyurmuyorsa müzik yerleştirimi kaldıraç etkisiyle ustalığından istifade eder. Yaz sıcağında elektronik müzik olarak doğduğuna inandırılan bir türkü aranjesi de, tipi sesleri arasından çıkan Timur Selçuk da aynı uğurdadır. Tülin Özen, Nadir Sarbacak, Nurgül Yeşilçay gibi kendisine gözü kapalı itimat eden oyuncuları vardır Kıral’ın. Anlaşıldıktan sonraki kısım ise başarılı bir yönetim beklentisini doğrular. Doğaçlamayı, serbest kürsüyü önemli bir yere koyan yönetmen, oyuncularına az şey verip çok şey almaya çalışmakla sonuca tanıdığı sürenin hakkını verir…Elbette oyuncularıyla işbirliği içinde. Öyle ki en iyi kadın oyuncu listemin başında yer alan Nurgül Yeşilçay’la, içinde oldukları baba-kız ilişkisinin profesyonel kısmında, ‘Apaçi’ isimli yeni film projesine birlikte geçilmiş, taslaktan öteye adım atılmıştır bile. Bu ortaklığın uluslararası versiyonunda, Fransiz sinemacı Robert Bresson’dan daha minimal, eksilten-silen bir metotu benimseyerek esinlenirken, etkin bir ses kullanımından ne kadar şiirsel ve büyülü bir iş çıkabileceğini David Lynch okumalarıyla katar sinemasına. Yolda filminde birlikte çalıştığı kızı Deniz Kıral’ın (Yard. Sanat Yönetmeni) dinlediği müzikleri, sevdiği filmleri de kendisine ekleyen yönetmen, standart kesintileri dışında gençliğinden çok da bir şey yitirmez. Devam eden filmografisinde ilk yıllar ve son dönem olmak üzere birkaç filmin bahsi ile sözü edilen zenginliği methiye olmaktan çıkarmalı. Sömürülen köy halkı/işçi haklarını aramak üzerine kurulu ilk uzun metraj filmi Kanal(1978)’ı iki yıl sonrasında daha da derinleşeceği bir Orhan Kemal romanı takip eder. Bereketli Topraklar Üzerinde(1980), köylerinden Çukurova’ya gelip ağır şartlar altında çalışan Köse Hasan, Pehlivan Ali ve Yusuf’un çırçır fabrikasından, inşaat işçiliğine zıplayan para etmeyen hayatları(!) ve değersiz ölüleri üzerinden yürüyen sürprizlerle dolu bir film olacaktır. Tuncel Kurtiz, Erkan Yücel, Yaman Okay ve Nur Sürer’in baş oyunculuğundaki bu ilk uyarlamanın, Adana Sıkıyönetim Komutanlığı’nca yasaklanmasının ardından negatifleri kaybolur. 27 yıl sonra alınan İsveç’te çöpe atılmak üzere olduğu haberiyle Kıral’ın kızına filmin bulunmasına dair bıraktığı vasiyet, 2008 yılında 15 kopyayla ölümden dönen sevindirici bir gösterime dönüşür. Atilla Dorsay’ın başyapıt adlettiği film, 1980 Nantes Film Festivali’nden Sanat ve Deneme Filmleri Büyük Ödülü ile Seçiciler Kurulu Özel Ödülü alırken 1980-Strasbourg Avrupa Film Festivali Büyük Ödül’üne layık görülür. 18. Antalya Film Festivali En İyi Yönetmen, En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu (Yaman Okay), En İyi Görüntü Yönetmeni(Salih Dikişçi) olmak üzere ulusal festivallerden ise toplam 22 ödülü ekibine dağıtır. Genco Erkal, Erkan Yücel ve Şerif Sezer baş oyunculuğundaki Hakkari’de Bir Mevsim(1983), sürgün kupası Hakkari’nin Pirkanis köyünde verilen bir öğretmenin, diline ve yaşantısına yabancı olduğu kar hırıltısındaki tek mevsimlik hikayesidir. Konusu bir yana kıymetli isimleri bir araya getirmesi yönünden de mühim bir filmdir sinema tarihimizde. Ferit Edgü’nün ‘O’ isimli romanından filme tasarlandığı sürece yazarın kendisi ve Kıral’ın eski eşi Tezer Özlü destek verirken senaryoyu Onat Kutlar kaleme alır. Hakkari’de Bir Mevsim, Doğu Anadolu’nun kaleme, sese, kadraja girmesinin cesaret istediği yıllarda açık seçik bir ajitasyondan uzak, 3000 metrelik tipinin ortasından alınan belgesel kaydı kadar gerçekçidir, öyle ki oyunculardan birinin ağzından dökülen kürtçe kelime Genco Erkal’ın boğazındaki öksürükle söndürülerek kepenkin inmesi önlenir. Filmde Erkal’ın öğütüp dağıttığı ‘Eğer bir gün ormanda kaybolursan, geldiğin yolu arama, kendine yeni bir yol bul’ mottosu 700 kişiden az bir nüfusun ilk yardım çantasında hala bulunmamaktadır. Film, ‘Doğu Anadolu’nun yoksul gösterilmesi’ nedeniyle 5 yıl süresince yasaklı kalarak ülke panoramasında dekor kullanımının önemini ironik bir vurguyla resmileştirir. 33.Berlin Film Festivali’nde Gümüş Ayı, FIPRESCI, Interfilm Ödülleri ile Uluslararası Sanat ve Deneme Sinemaları Ödülü, Hamburg Film Festivali En İyi Film Ödülü alırken 2. Akdeniz Ülkeleri Film Festivali (Cezayir)’nden Altın Zeytin Büyük Ödülü ile ayrılır. Takip eden 27 yıl içinde on film daha çeken usta yönetmenin son filmi Gece(2015), Diyarbakır’dan İzmir’e göç eden bir ailenin dağılma hikayesidir. Nurgül Yeşilçay, Mert Fırat, Vildan Atasever, Teoman Kumbaracıbaşı, Hakan Karahan, Nur Sürer, Hakan Yufkacıgil, Ayça Damgacı ve İlyas Salman’dan oluşturduğu kadronun şölen sayılabilecek performansları filmin öncelikli değinilmesi gereken detayıdır. İzmir Saray Gazinosu’nda (filmdeki adıyla Sürtük) konsomatris olarak çalışan Süsen(Nurgül Yeşilçay), kendini fedailiğe tam olarak saplayamamış kocası Yusuf(Mert Fırat) ve patronları Şahin(İlyas Salman)’i ağırlık merkezine oturttuğu ve psikodrama olarak nitelediği film, Hasan Özkılıç’ın Zahit adlı romanından (42. Orhan Kemal Roman Ödülü) senaryoya başarıyla uyarlanır. Ailenin parçalanışı ve kardeşlerin siyasi dönüşümündeki süre veya detaylandırmanın biraz daha geniş tutulması ihtiyacıyla birlikte, müziklerinden görüntü yönetimine değin gerçekçiliği konusunda hakkı aza indirgenmiş bir filmdir Gece. Gözün gördüğü, dilin söylediği ana kadar sinemayla devam etmek isteyen Kıral’ın kısaltılmış hikayesinde, onca ilerletici güç bir yana final Yılmaz Güney’li olmalıdır; birlikte yurtdışına kaçırdıkları yasaklı filmleri için, yıllarca süren dostlukları ve olmasa film çekmeye başlamazdım dediği Umut(1970) filmi için…Tekliğine gelince, Pek yakında spotuna adı hep sızsın, değişsin hava…İçinde çok yıl var.

Didem PEKER BAŞARAN

Çok nedenli buluşmayı saygıyla hak eden filmografi ve göze alınan türlü aşındırma şekillerini ‘birkaç sayfayla anlatmaya niyetlendiğim için pişman olacağım’ bir sinema İpekçi’ninki. Yargıç bir babanın kızı olarak doğduğu Ankara’da çok kalmayıp Urfa’daki az ışıklı ortaöğrenim sürecini sıkıca tutan, malik dönemin hırçınlığına ise Rize Kalkandere’de hazırlanan bir girizgah…Üç şehri de bağlarını koparmadan uğurlayıp her fidye talebinde dost fotoğraflarından sızan. Gazi Üniversitesi Basın-Yayın eğitimiyle Halk Bankası memuriyetini bir arada sürdürürken evlenip İstanbul’a yerleşir. Küçük adımlarını hızlandıran politik dönem, İlerici Kadın Derneği’ndeki aktif çalışmalarıyla arkasında devamsızlıktan silinen bir okul kaydı bırakır. 80 askeri darbesi, hapishane ziyaretleri ve ev arasına sıkışmak üzere bezenmiş 2.5 yıl süren bir direnci isabet alırken sırada Ankara’daki okuluna dönerek apolitik sıra arkadaşlarıyla tamamlanması ön görülmüş bir eğitim vardır, bir de yanında sekiz yaşında bir oğul. Yazıldığı gibi bir çırpıda yaşanmayan şehirler arası bu göçler saygı duruşunu, her ufalanma sonrası toparlandığı yerden alır; gücünü daha içeriden. Pek çok televizyon programı, dizi ve reklam filminde çalışan yönetmen, 1989 senesinde Memduh Şevket Esendal’ın aynı adlı eseri TRT’ye TV dizisi olarak uyarlanan projeyi, yönetmen olarak göğüsler…Turgut Yasalar’ın senaryolaştırdığı Ayaşlı ve Kiracıları İpekçi için, 35 mm dizilerden kendi filmlerine kalkabileceğinin tezkeresi olur. Ve yeni bir başlangıç daha…İlk uzun metraj filmi Babam Askerde(1993)’yi kadraja almasıyla onun istediği yerde tanışmamızın bedelini bir bir almaya başlayacaktır. Gelişmekte olan ülkelerin meşhur lezzetlerinden, iyilik ve yanında hazır edilen ceza ritüeli, hümanizma piramiti çoktan çatlamış toplumlar için yeni bir şey olmasa gerektir, şöhret kolay kazanılmamaktadır(!) Zira, yönetmenin film dizelgesinde, yürütmeye yapılan temyiz başvurusu az bir matematikle film adedinden büyüktür. Takip eden Büyük Adam Küçük Aşk(2001), Saklı Yüzler(2007) ve Çınar Ağacı(2010) gibi yapımları, engeller gösterimlere nasıl dönüşmekte; zümreler gruplara- kümeler demetlere nasıl iyi gelmektedir kanıtı olur. Yönetmen, her bir sinema unsurunu ayrı ağırlıkta bulmasına karşın tek bir ölçütü hepsinin önünde tutar. İyi bir senaryoyu kötü bir yönetmenin dahi bozabileceğine inanmayan anlayışına göre senaryo, sette kullanılacak teknik bir metin, ekibin elindeki kılavuz. Öte yandan iyi bir yazma tekniğiyle, dört dörtlük aritmetiği olan bir senaryoda, samimiyet ya da yaklaşmak istediği duygu seyirciye geçiremiyorsa sayfalarla gerçeklik arasına koyulan karbon kağıdında kayma var demektir. İletileni iyi tanımak, konuya hakimiyet samimiyetin geçmesinde belirleyicidir. Naif olmayan şeyleri, perdesine naifçe düşürdüğü filmlerinde, memleket idaresinden aile idaresine çocuk göze doluşanları döker. Önüne boşaltılanların içinden Kürt düşmanlığını sonlandıracak onurlu küçük eller, 12 Eylül’ün tayin ettiği babalar ve dönemin çukurundan çıkamayan tek kapılı çocukları çıkarken Cumhuriyet’e duyulan müteşekkir tavrı da hiç kaybetmez. Konuşkan diyalog ağıyla ördüğü senaryolarının set içi ve film dışı koyu bir rehber olduğu, akıcı ve birbirini tekrar etmeyen bir duyum bıraktığı belirtilmelidir.

Sahiciliği yakın planına alan yönetmenin, oyuncu seçimindeki öncül etkeni, filmin karakterine çok uzak olmayan bir cast anlayışıdır. Hiç köyde bulunmamış birine köylü rolü vermeye yakın durmaz. Ezcümle, iyi bir oyuncu yönetimi ve anlatılmak istenen duyguyu yaşatabilmek, yönetmenlikte mühim tuttuğu iki kıstastır. Kendi işçiliğinde bu iki unsuru ustalıkla uyguladığı seyircideki hatır seviyesiyle ölçümlenebilir. Senaryo ve oyunculuk ağırlık merkezine alınırken, görüntü ve sanat yönetiminde fotoğrafların benzerlik taşıması tuzağına göz yumulmaz, kendi hürriyetinde kalmış bir sinemacıdır İpekçi. Mekan, kostüm, ışık kullanımı ve diğer yardımcıları yerinde ve doğalındadır, gidişat ne kadar aydınlıksa perdeye o kadarını sızdırır. Müzik ve ses yerleştirimi hikayenin egemenliğine teslimdir, boş odanın bile sesi olduğuna haksızlık edilmeden amaca birlikle bağlanırlar. 1993 yılında yönetimini üstlendiği Kemençenin Türküsü belgeselini ilk uzun metraj filmi takip eder… 12 Eylül darbesinde babası hapse giren üç ayrı sınıftan çocuğun Zuhal Gencer, Füsun Demirel ve Yasemin Alkaya anneliğinde yürüyen hikayesi Babam Askerde, sponsor desteği ve yoğun bir emekle çekilmesine karşın ilk yasaklanan filmi olur. Kendi imkanlarıyla düzenlenen gösterimler, 10 bin izleyiciye ulaşırken Berlin Film Festivali’nin Panorama Bölümü’nde yer alan film, Ankara’da Umut Veren Yeni Senaryo Yazarı ve Umut Veren Yeni Yönetmen ödülleriyle İpekçi’yi karşılar. Aslında işin dahası bir sonraki yapım Büyük Adam Küçük Aşk (2001)’ta işaretlenecektir; ustalığın da boyu uzamaktadır ve tam da burada dağıtacaktır kişi başı gayri safi milli gerçeği. Ailesini çatışmada kaybeden beş yaşındaki Hejar(Dilan Sönmez), emaneten bırakıldığı evde başlayan polis operasyonunda saklanıp karşı komşu, emekli yargıç Rıfat Bey (Şükran Güngör)’in evine kaçar. Eşini yıllar önce kaybetmiş, milli ilkelerine faşist düğümler atmış yaşlı çatıda, evin yardımcısı Sakine / Rojbin (Füsun Demirel)’nin desteğiyle hangi dilin konuşulduğu yavaşça huzurevine yerleştirilir. Şüphesiz değer hükmü, ‘süre ve inceleme unsurları’ açısından verilmesi en kolay kararlardan biri(!) Devlet temsilindeki Rıfat Bey ’in o güne değin ezberlediklerini yavaş yavaş unutturan; dikenle bezenmiş hükümlerini sihirli değnek yapaylığına düşmeksizin iade alan, barışmaya devrilen bir tavrı ortalar İpekçi… Ağırlık merkezine diyalogların oturtulduğu film, ajiteyi tırmandıran müzik motifi ve ülke panoramasını bu denli iyi resmetmesine karşın evrensel boyutundan taviz vermemiştir. Kültür Bakanlığı desteğiyle çekilen film, polis baskını sahnesi kaynak gösterilerek Emniyet Müdürlüğü’nden gelen talep üzerine girdiği ikinci denetimde yasaklanırken yönetmeni de 1-3 yıl arası hapis istemiyle soruşturma açılır. Danıştaya açılan yürütmeyi durdurma davası lehte sonuçlanmasıyla İpekçi’nin beraat kararıyla birlikte film, 2002 Haziran ayında vizyondadır. Büyük Adam Küçük Aşk, 38. Antalya Altın Portakal Film Festivali’ nde En İyi Film Ödülü, En İyi Senaryo, En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu (Füsun Demirel), En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu (İsmail Hakkı Şen), Jüri Özel Ödülü, 22.İstanbul Film Festivali Radikal Halk Ödülü olmak üzere yurt içi ve yurt dışı gösterimlerden toplam 21 ödülle ayrılır. Çocuk oyuncu Dilan Sönmez’in 150 çocuk arasından bizzat Handan İpekçi tarafından seçildiği, başarılı yönetiminin yanına not düşülmelidir. Çekimlerine 2005’de başlanan üçüncü filmi Saklı Yüzler’de, Urfa, İstanbul, İznik ve Duisburg olmak üzere dört ayrı şehri mekan alarak töre cinayeti meselesine eğilir. Şenay Aydın ve İştar Gökseven baş oyunculuğundaki film, ailesi tarafından ölüm kararı verilen Zühre’nin yüzü, parça parça yürüyen usta kurgusu, oyuncu yönetimi ve Kültür Bakanlığı’ndan aldığı fonla Handan İpekçi klasiği olmak için hazırdır. Sağlık problemleri gibi mücbir

sebeplerle, filmin belirtilen tarihte teslim edilemeyecek olması ve buna bağlı olarak ödeneğin son taksitinde uğradığı sekte sonucu Kültür Bakanlığı ilk iki filmi haciz yoluyla sahiplenir. Saklı Yüzler, bir işin sonucu kadar nasıl bir sürece tabii olduğuyla ilgilenen seyirci için de kıymetini ve saygınlığını saklı tutar; tıpkı yönetmeni gibi. Rakamsal boyutu tenzih ederek vurgulamak istediğim, 2014 yılında sonlanan ve iki katı kadar ödenen bir destek fonunun, yönetmeni ‘kendi sineması’ndan dışarı çıkartan erdeminde gizlidir(!) Zira en son filmi, Çınar Ağacı(2010) bir muhasebe hesabını kapatırken başka bir muhakemeyi çalıştıracak, bahsi geçen ‘kendi sineması’nı kısa boylu olmasını yeğlediğimiz kapıda bekletecektir. Kalıp olarak ezberlenen hissiyat silsilesi, sinemada da kendini var edecek alan bulur…Ya kendini tamamen trajediye adayan ya da gülmeye hizalanmış bir mizah için kollarını bağlayıp bekleyen taraftar seyirciden bahsediyorum … Anımsatan ve anımsanan film, ringte ziyadesiyle dövüştürülür…içinde çocuk ile göz yaşı birlikteliği varsa Babam ve Oğlum, anneanne ve torun ilişkisi varsa Pandora’nın Kutusu, çağrışım ağın küçük gelmiyor, notu düşüreceksin(!) Çekimleri Bursa’da tamamlanan Çınar Ağacı(2010)’ nda, yaşamını dört çocuğunun evinde sırayla kalarak geçiren Adviye Hanım (Celile Toyon)’ın, hepsi kendi hayat prensiplerinde ezilmiş(!) çocuklarıyla tıkalı ve 5,5 yaşındaki torunu Barış(Deniz Deha Lostar)’ la güneş alan ilişkisini hikayelendirir İpekçi. Yönetmen sinemasının ışığını az kısmasına karşın çocuk kafasında olup bitenler Feza Çaldıran’ın görüntüleriyle filmografideki yerini, iyi niyetli bir buluşma olarak almalıdır. Son filmini takip eden 3 yıl süresince Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sinema Televizyon bölümü ve İzmir Ekonomi Üniversitesi’nde senaryo dersleri veren yönetmen, bu çalışmalarını kurucusu olduğu Yeni Yapım Film bünyesindeki atölyede devam ettirmekte; proje geliştirme ve senaryo danışmanlığı üzerine 3 aylık eğitim programlarıyla yeni sinemacılara kılavuzluk etmektedir. Sona doğru, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nden gelecek olan ve devam etmek için gerekli sıvazlamayı sağlayacak irili ufaklı bir haber İpekçi’yi Güvercin Karakterli Kadın’ı çekmeye sürükler mi sorusuyla kalırım…miyokartı sökülen yerlerinden üflemek şart ya da umut.

Didem PEKER BAŞARAN

Üretken bu yılın devamında son kısa filmi Capital C, 22. İFSAK Ulusal Kısa Film ve Belgesel Yarışması’ndan En İyi Film Ödülü’yle çıkar. Bu sistemli basıncın, aynı daire içinde kalmayacak ölçüdeki öğrenme isteği Berlin’e felsefe eğitimi için hızla uzaklaşır. Dahili ve daimi bir çizgi içinde kucaklayacağına söz vermeyen düzenek, bir yolcusunu daha esen bırakacak, ona ikinci bir ev daha bulacaktır. Dünyanın en büyük sivil toplum örgütlerinden biri olan JCI- Junior Chamber International- Türkiye Şubesi tarafından 2002 yılında 8.’si düzenlenen Ten Outstanding Young Persons Of the World (TOYP) yarışmasında kültürel başarı kategorisinde gelen birincilik de, aldığı teşvik de kendindendir. 2003’de görüntü yönetmeni Emre Erkmen’le aynı yöne-aynı dilde verdikleri suflenin ilk ürünü Biraz Nisan (Ein Bisschen April)’ı çeker. Alman televizyonu ZDF/3sat ortaklığı da, Alman Sinema-TV Akademisi’nin desteği de bu ilk uzun metrajında yanındadır yönetmenin. 2005 yılında çektiği, 42. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde yarışan Hesperos’un Çömezleri belgeselinde görüntü yönetimiyle sınırlı bir çalışmanın dışına çıkarak, senaryoyu da birlikte yazarlar Emre Erkmen’le. Yaşlanmak, evlilik, alışkanlıklar, yalnızlık, sıkışmışlık ve tıkanmışlık hissi, bekleme-arada kalma hali, her şeyin bir saniye içinde yerle bir olabileceği gibi konularla meşguldür sineması. Yeni bir başlangıç ile bir dönemin sonu arasında geçirilen süre ve o noktadaki duygusal değişime en çok ‘taşınma’ eylemini yakıştırır. Taşınırken yanımıza almadığımız eşyaları gözümüzün önüne dizer ki yedek klubesinde iyice hazırlanalım. Bizi hazırlamadan önce kendisini de bu zahmetli aşamadan esirgemez. Sineması için, çektiği filmin türü, konusu, kaç plandan oluştuğu, hangi ülkeyi fonuna aldığı, amatör/ profesyonel nasıl oyuncularla çalıştığı gibi unsurlar için mevcut bir stilizasyon çizilemezken ağırlık merkezinde sabitlediği tek bir unsurdan rahatlıkla söz edilebilir…hazırlık süreci. İki yıl üzerinde çalıştığı senaryoyu herhangi bir engel veya gereklilik karşısında ani değişikliklerden sakınmayan yönetmene, her film öncesi uzun bir yol görülür. En ince detayların kurgulandığı masabaşı sürecinden, oyuncularla yapılan workshoplara/ provalara ve karakterlerin sosyal statülerinin gerektirdiği yaşam formuna değin, filmin detayları ne gerektiriyorsa oraya doğru eğilirler, tüm ekip, hep birden. Bu hesaplanan gerçekleşen aralığında kaskatı kesilmeyen senaryoyu profesyonel oyuncu ağına teslim etmek birden fazla açıdan tercih sebebi olup bu sonuç, gözetleme hissini uzun plan çekimlere ağırlık vererek sağlarken amatör oyuncunun sıkıntı yaşayabileceği, profesyonel oyuncularla kendini daha serbest bırakabileceği realitesinden doğar. Mekan seçimi, Özge’nin filmlerinde kritik bir faktör, belgesel ve kurmaca sinema arasında hiç taviz vermeden beslediği mühim bir unsurdur. 2009 yılında ilk gösterimi Emek Sineması’nda yapılan Köprüdekiler, işyeri platosu Boğaziçi Köprüsü olan üç erkeğin, gerçek mekanlarında, gerçek isimleriyle ve hayatlarına özdeş yazılmış diyalog ağında çekilmiş tıkanık hikayesidir. Köprüde çiçek satan Fikret, Taksim-Bostancı hattında dolmuş şoförlüğü yapan Umut ve Kayseri’den atanan trafik polisi Murat gündüzleyip gecelerken börtü böcek dışında pek kimseyi inandıramazlar yaşadıklarına; tek onlar gelir, birkaç ısırık, tamamdır. Fikret, Eminönü’nde kendine yeni bir iş, Murat akşamları internet platformunda tanışacağı müstakbel bir eş ve Umut hayat arkadaşı Cemile’yi taşıyacağı güzel bir ev arayışındayken senaryoya herkes kendi aksanı kadar sadık kalır. En başta belgesel yapmak üzere projeyi tasarlamış ancak salt akışına bırakacağı, kontrolünden feragat edeceği bir yönetimi kendisine yakın bulmadığından omuz kamerasıyla çalışarak filmi, doküdrama türüne yaklaştırmıştır. Köprüdekiler, 28. Uluslararası İstanbul Film Festivali‘ nde En İyi Film ,21. Ankara Uluslararası Film Festivali En İyi Film, En İyi Kurgu Ödülü (Aylin Zoi Tonel, Vessela Martschewski ve Christof Schertenleib), tüm oyuncularına Seçiciler Kurulu Oyunculuk Özel Ödülü getirirken16. Uluslararası Altın Koza Film Festivali’nde En İyi Film Ödülü’nü paylaşan iki yapımdan biri olur. Sonraki uzun metraj filmi Hayatboyu( 2013)’nda köprüden başarıyla geçmiş evli bir çiftle birlikte tematik sadakatinden taviz vermeksizin ayrı bir uzayın tıkanıklığını hizalar, dürbünü başka bir çatıya çevirir. Orta yaşlarında mimarlık yapan Can (Hakan Çimenser), sanatçı eşi Ela (Defne Halman) ve Ankara’da, ebeveynlerinin buyurduğu bölümde eğitim gören kızları Nil( Gizem Akman) olmak üzere orta-üst sınıf fanusundaki çekirdek aile camdan bir seyirdedir. Ela için evliliğin ağırlığı, yaptığı sanat işleriyle; yerinden oynatılması güç taş görselinden, sis entalasyonuna değin ölçülebilir metaforlarla verilirken Can’ın nefes çalışmaları doğal afetlere bağlıdır. Ölene dek verilen bir sözü, ölene dek yerine getirirlerken sosyal konumları gereği az diyaloglu, az sevişmeli, gürültüsüz bir sondur izlediğimiz. Karamsar yapıdaki yönetmenin varlıklı ruhu, üzerinden likörlü çikolata akan bir evi de anlatsa yoksunluk bakiidir. Özge’nin Türk Sineması’ nda fazla örneği olmayan alana kurduğu bu oyun, gerçeklik olgusundan saniyeliğine ayrılmayan atmosferi ve oyuncuların filme bağlılığı için sıkı bir ön hazırlıktan geçmiştir. Defne Halman’ın, sekiz aydan uzun süreli bir çalışmayı kapsayan sergi ve galeri ziyaretlerinden, kapalı mekan çekimlerin büyük kısmının geçtiği fütüristik evin baştan sona tasarım ürünlerle dekore edilmesine, filmin içine yerleştirmek adına iki farklı sergi oluşturulması ve hatta Can’ın kartvizitlerine varana değin incelikle yaratılmış bir atmosfer hazırlar Özge. Perspektifi geniş plan çekimleri kadar açık tutar. Yalnız ve aksak bırakan yemini şöyle değiştirircesine kuvvetli kalır…Tanrı hepimizi bağımlı kişiliğimizden korusun(!) İtalyan Sinema Yazarları Derneği (SNGCI) tarafından En İyi Oyuncu ödülü verilen Defne Halman performansının ulusal festivallerde dikkatlerden kaçmış olması akılda kalıcıyken film Berlin Film Festivali(2013), 57. Londra Film Festivali gibi uluslararası gösterimlerde seyircilerle buluşan film 15. Lecce Avrupa Filmleri Festivali’nde Jüri Özel Ödülü, 32.İstanbul Film Festivali En İyi Yönetmen, En İyi Görüntü Yönetmeni( Emre Erkmen) ödülleriyle seyircisini teskin eder. Biz de, 46. Uluslararası Selanik Film Festivali’nde Balkan Fonu Senaryo Geliştirme Ödülü alarak Almanya-Fransa ve Türkiye ortaklığında vizyona girmesi beklenen son projesi Soluksuz’da devam süsü olacak mı merakla bekler, tüm sıkışmışlık ve tıkanmışlıkları bağırtmadan anlattığı için bir kez daha severiz o vakit.

Didem PEKER BAŞARAN

Konya Ermenek’te geçen tek rakamlı yaşlar, söz konusu okuma eyleminde adeta emekçiyken kasabanın kütüphane müdürü gözde yaş bırakmayacak, sağanak günlerin habercisidir…kendisi ve bilinçsiz çocukluk işbirliğinden çıkan Kemalettin Tuğcu ile süreli ağlama seansları ancak takip eden baharda yerini Varlık Yayınları’na, klasiklere bırakacaktır, sonrası oda dolusu kitap, salon dolusu seyirci…Değil elbette.   15-20 salonda gösterime giren, sınırlı hafta vizyonda kalan iyi filmlere yuva olmak için pek hevesli değildir buralar. ‘Güzel nedenleme’nin çukuruna atmak için eline kırmızı bir karanfil al, görüş algına baş hizasında sıkı bir düğüm at, bundan sonraki kısım biraz karanlık. Boğaziçi Üniversitesi İnşaat Mühendisliği’ne sadece iki yıl devam edip sonrasında tekrar sınava girerek İktisat Bölümü’nü tamamlayan yönetmen, bu dönemi sinema-tiyatro kulübü mesaileri, senaryo denemeleri gibi çalışmalarla sinemayı yakınına alarak geçiririr…Bir alt dönemde okuyan ve üç yıl önce geçirdiği trafik kazası sonucu hayatını kaybeden kıymetli dostu, yönetmen Seyfi Teoman’ın kısa filmi Apartman(2004)’da yaptığı oyunculukla kamera önü dahil. 2005 yılına varır varmaz elinde bir kısa film olmasını şart edinen telaşla Mektup(2005) ve Rıfat(2006) olmak üzere iki kısa film yetiştirir otuz yaşına. Mezun olduğu üniversitede Modern Türkiye Tarihi üzerine yüksek lisans yapan yönetmen, doktorayla birlikte İTÜ’de devam edecek akademik bir mesleği sınırlarına alır, sinema refleksini zayıflatmaksızın. 2012 yılında, kendisiyle birlikte Seyfi Teoman ve Altyazı dergisinin kurucularından Enis Köstepen’in yapımcılığında, prodüksiyon maliyeti de hesaba katılarak tek mekan ve az karakterli bir hikayeye yönelirler, Tepenin Ardı’na… İlk filmini çekmek üzere çocukluk yazlarını geçirdiği Ermenek yaylasına çıkıp kendi sokağına yönelen bir yönetmen daha. Mülkiyet, düşman yaratma telaşı, yalandan şeylere sımsıkı sarılı-paranoyaya itilmiş maço erkek kalabalığı ve bunların içindeki tek kadın olgusu, dar kafalılık içinde beslenilen haklılık duygusu gibi meseleler zemininde, tek bir başlığa sıkıştırılmaması gereken zenginlikte bir anlatım gücüdür onunla birlikte ilk akla gelen. Hikaye tabanı aynı olmasına karşın her iki yapımı da, birbirinden biçimsel anlamda bağımsız, ayrı noktalarda varlık gösteren formdadır . Bu akraba konuları kolektif yakılmış mikro bir ateş etrafında, aile boyu bir tepede de toplar, hikaye çemberini şişmanlatıp, suçlu ataması gerçekleşmiş ekibi kadraja katarak mahalle içinde de. Film platosu seçimi, benzerlik taşımazken taşrada alabildiğine açık bir alan ya da büyük bir metrolpolün nüfus kağıdından kovulmuş, sıvası tamamlanmamış müstakil evleri paradoksal hiçbir boşluğa mahal vermez. Özetle tematik ortaklıklar dışında ışık, ses, kamera kullanımı gibi teknik kadro dominoları ve stilistik patinajlar sıfır korelasyonla yeni iş başındadır. Yaşam iştahının(!)genişlediği, bitki örtüsünün yavaşladığı Şahintepe’ye girerken kullanılan dar açılar ve yakın plan çekimler, ilk filmin savaş ilanı sayılabilecek final tırmanışında dahi refakat eden geniş açı çekimlere ve onun aydınlığına uzaktır. Görüntü yönetiminin stilize olmamasını destekleyen öncül sebepse, anlatıma nereden katılıyor olduğumuzla; içeriden veya dışarıdan seyirciyi nereye davet ettiğiyle ilgilidir…namludaki mermiyi oturduğumuz koltuktan mı, yoksa kahramanın zihninden mi sayacağımızı başarılı biçem değişiklikleriyle yönetir. Distopik, totaliter evrenin güneşiyle, bihaber olanınki aynı dönüş hareketiyle tutulacak değildir elbette. Ustalıkla oynanmış, deformasyonundan süslemeler yarattığı ses kullanımını yeğleyen sinemasında müzik, sadece finale yerleştirilen kapanış alanındadır…Volkan Akmehmet’in köylülerin yörüklere doğru ilan-ı endamını savunur marş da, Cevdet Erek’in davulla eşlik eden ayıltma terapisi de uğurlarken çıkagelir. Ayrıma elverişsiz ustalıkla filme katılan oyuncu ekibine gelirsek; Banu Fotocan’ın Faik Ağa figanı ve milim abartısız İç Anadolu ağzının sarmalayan etkisinden, Abluka’nın iki kardeşin ensesinde yürüttüğü sahiciliğine değin oyuncu seçim ve yönetimindeki hakkı teslim edilmelidir. Abluka’daki Kadir rolünü henüz ilk filmdeyken biçtiği Mehmet Özgür ve tiyatro performasından yakaladığı Berkay Ateş gibi mahir oyuncuları vardır yönetmenin. Son bir ortaklık için daha zihinde vakit varsa eklenmelidir ki; final sahneleri filmleri kadar tipiktir, anatomik olarak bulanık bıraktığı ve yardımcı olmayarak daha da hırçınlaştırdığı insanoğlunu iyi yönetemeyebilir(!) Açık uçlu bırakmayı sevdiği kapanış sonrası, ısınma ve ışıma isteğini erteleyip alegori şahikası filmlerini aralayalım. 2012 Türkiye-Yunanistan ortak yapımı ilk film Tepenin Ardı ile Ermenek Balkusan köyünün yaylasında, Tamer Levent, Reha Özcan, Mehmet Özgür, Berk Hakman ve Banu Fotocan oyunculuğunda toplanır. Köylülerin genişlettiği topraklar, yörüklerin daralan otlakları motifinde 3 hafta gibi kısa bir sürede çekilecek ve ilk uzun metraj tecrübesine kamil bir yerden seslenecektir. İçerideki meseleleri ortaya döküp çözümlemek yerine, tüm kabahatlerin açıkca(!) saklanması için dışarıdan düşman yaratmayı anlayış edinmiş ve bu anlayışla üç nesil büyütmüş bir erkek cemaatini nişan alır. Türkiye siyasetini abartısız bir dış gözle resmeden Tepenin Ardı’nda hedef şaşırtmak, filmin masum oyuncuları keçiler dışındaki herkesin birincil vazifesidir, ironik ismiyle Zafer(Berk Hakman) dahil. 6/7’si erkek kalabalığından oluşan bu ailenin şanslı suçlusu Yörükler iken , yıllar içinde öteki ve beriki için malzemede azalma, anlayışta yavaşlama olmaz. Bitkinlikten göz altı morarmış, bıkkın ve yaşlı düşmüş bir konunun ustalıkla perdeye taşındığı, 62. Berlin Film Festivali’nde dünya prömiyerini gerçekleştiren film, oradan Caligari ve En İyi İlk Film Mansiyon Ödülü, 19.Palic Avrupa Film Festivali En İyi Film, 7. Asya Pasifik-En İyi Film ödülleriyle dönerken 31. İstanbul Film Festivali’nde En İyi Film(Altın Lale), En İyi Senaryo ve Fipresci ödülleri, 24. Ankara Uluslararası Film Festivali En İyi Film, En İyi Yönetmen, En İyi Erkek Oyuncu (Tamer Levent), En İyi Yardımcı Kadın Oyuncu (Banu Fotocan), En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu (Mehmet Özgür), Onat Kutlar En İyi Senaryo Ödülü, 45. SİYAD’da En İyi Film, En İyi Senaryo ve En İyi Yardımcı Erkek Oyuncu( Mehmet Özgür),  3. Malatya Uluslararası Film Festivali’nde En İyi Film, En İyi Senaryo ödülleri ile filmin erkek oyuncuları arasında paylaştırılan En İyi Erkek Oyuncu ödülü sınır içi tezehürat alanındadır. 6 Kasım’da vizyona giren Abluka, sinema dili ve hikayesel boyutuyla bize olduğu kadar gelişmekte olan(!) pek çok ülkeye de eş yakınlıkta, evrensel makamdan okunmaya elverişli; zamansız ve mekansız bir filmdir. Mehmet Özgür, Tülin Özen, Berkay Ateş ve Ozan Akbaba baş oyunculuğundaki film, düzenin kablosuz olarak komuta ettiği, zihin/insan oranı sıfırdan küçük tedbirler sahasında, hakikati dışarı al(dırıl)an iki kardeşin hikayesidir. Salgın bir alışverişin paranoya ve gerçeklik arasında hazırladığı tabağı, taze distopya eşliğinde sunar, Alper. Politik-Psikolojik Gerilim türündeki yapımın ön odasını, kimsenin algısında mesai yaratmayan bu iki adamın sıkıca sarıldığı vazife sevgisi(!), fonunu ise 90’lı yılların Gazi Mahallesi olaylarıyla; iki tonda doldurur. Sanat yönetmeni İsmail Durmaz’ın isabetiyle İstanbul’un bittiği yer Şahintepe mekan kılınmış, morfolojisi doğarken ölmüş(!) operasyon alanı ile ağızdan çıkan duman birlikteliği yönetmenin kış filmi çekmedeki ısrarını topluca haklı çıkarmıştır. On beş yıl öncesinde temeli atılan senaryoda, Fyodor Dostoyevski’nin Cinler’i, Thomas Mann’ın Tobias Mindernickel öyküsü ve Alper’in Hisarüstü Mahallesi’nde yaşadıkları esin olurken sinemasal gücündeki Roman Polanski tesirini yadsımaz. Açık uçlu bırakılmış, bulanık anlatımında ikna olmayan seyirci için yinelenmelidir ki, mesele dışı alanda bırakılan dağınıklık istemlidir, özetle zengin bir filmdir Abluka…Köpek doğasından alabileceği desteği insana devredip sonra o rol için biçtiği insan figüründen bir de itlafçı çıkaran mahalli idarelerin, Coni’nin tetikçisini tavlamasına engel olamayacağı gibi başkaldırıları içinde barındıran. Alfabetik hakimiyetten bağımsız, ahenkte teşekkür payı hallice, kısacık bir sıralamayla; Cevdet Erek ve Cenker Kökten’le iki aylık çalışma sonrası yerleştirilen tüm ses ve efektlerin yürüyüşü ne denli bütünlediğinin, Leyla ile Mecnun dizisinden Annemin Şarkısı filmine değin kendi deyişini daimi olarak ortaya koyan Sanat Yönetmeni İsmail Durmaz gücünün, görüntü yönetiminde ise Adam Jandrup ‘la şahlanan klostrofobik etkinin (film noir yaratmadaki uyumun) altı çizilmelidir. Ve giderayak, Kadir (Mehmet Özgür)’in muhafazakarlığına kabus olarak Ahmet Erhan girse Ölmek, yeni bir emre kadar yasaklanmıştır! diye sövse öfkeli öfkeli, barış kazansa fantezisinde noktalanır seyrim. Dünya prömiyerini yaptığı 72. Venedik Film Festivali ana yarışma bölümünde bağımsız eleştirmenler ödülü Premio Bisato D’oro, Arca CinemaGiovani ve Jüri Özel Ödülü’ne layık görülen film, 22. Uluslararası Altın Koza Film Festivali’nden aldığı En İyi Film, En İyi Sanat Yönetmeni(İsmail Durmaz), En İyi Kurgu( Osman Bayraktaroğlu), Umut Veren Erkek Oyuncu (Berkay Ateş), 9. Asya Pasifik Film Ödülleri-Jüri Büyük Ödülü, ilki düzenlenen Edirne Uluslararası Film Festivali En iyi yönetmen, En iyi erkek oyuncu (Mehmet Özgür) gibi ödüllerle törenini devam etttirmekteyken, yönetmeni kadınlarla döşeyeceği, diğer filmleriyle tematik bağını koparmış yeni bir hikayeye gider, hepimiz dağılırız.

Didem PEKER BAŞARAN

Kurmaca sinemasını besleyen mühimmatın, sinemayla kurduğu bağımsız ve trambolin rüzgarı kadar olan tek kişilik ilişkisi, 90’lı yılların ortalarına doğru Anadolu Üniversitesi İletişim Bilimleri Fakültesi Sinema Televizyon Bölümü’nden gelen kuramların, sinema tarihi dehalarının, Avrupa yapımı-Asya müfredatı ana akımların aralarına eklenmesiyle çok sesli bir koroya dönüşür. Bilgi anlamında edinilen kıymete şükran beslenirken okul tüzel kişiliğinden çıkıp tekrar basitleşmek, cesaretini toplayıp sinema yapma isteğini yeniden kazanmak için bir çuval dolusu zaman gerekmiştir…sadece bir çuval. Zıpladığın kadar rüzgar tarifi için öğrendiklerini biraz biraz unutmanın hiçbir sokağa bir zararı olmayacaktır. Sayaç, bu geriye ket vurma boykotunu Mehmet Eryılmaz’ın belgesellerinde yönetmen yardımcılığı ve set fotoğrafçılığı yaparak başlatır. Eli ‘Geçmişten Günümüze Türk Müziği, Sinemada Bir Dolunay – Tuncel Kurtiz, Cumhuriyet Dönemi Türk Müziği’ gibi belgesellere bulaşan Vitrinel için zaman, başka bir yönetmenin yamacında kara kalem çalışacaktır… ‘Exorcises’ ve ‘Uzun Metrajın Resmi’ kısa filmlerinden, 2002 yapımı ilk uzun metrajı Karpuz Kabuğundan Gemiler Yapmak(2002) filmine değin yönetmen yardımcılığını yapacağı Ahmet Uluçay’la. Okul döneminden patikaya başlıklı bu süreç, kuşkusuz Uluçay gibi gözle takibi zor bir yönetmene refakat edebilmek açısından büyük önem taşımaktadır. Onun kafasındaki imgeleri, rüyaları, tüm koşucuları yakalayabilmek için her şeyi not alarak başlattığı toplama yöntemi, sonrasında kendisi de nasıl olduğunu anlamadığı bir şekilde kağıt-kalem bağımlılığından koparak devam eder . Her akşam yemeği sonrası Uluçay’ın atölyem dediği depoda zıplayıp duran zaman, Eskişehir’den Kütahya-Tepecik köyüne kadar yetebilen gücüyle, dilimine ayrılan sürenin sonuna gelir. 2006 yılı, bir ilk deneme olarak yazım ekibinde kardeşi Şebnem Vitrinel’in de yer aldığı bir dizi senaristliğini planlar. Kanal 7 için çekilen ve metafizik öykülerin başında toplandıkları bu sezonluk işi, Açık Radyo ‘da yine iki kardeş olarak *görüntü kültürünün zihnimize etkilerine dair bir hasar tespit çalışması yaptıkları Sınırsız Rüyalar Diyarı adlı radyo programı takip eder. Yeşim Ustaoğlu’nun kurucusu olduğu Ustaoğlu Film Şirketi’nde yapım koordinatörü olarak geçirilen iki yıllık çalışma sonrası tortulluğu bir kalemtraşa bakan hikayelerinin ulusa sesleniş(!) talebine yer açar Vitrinel…artık onca kirpik, bunca bıyık ses bulsa, gövdeye dönse saygıda kusur etmeksizin!! Kırmaz hevesini; okula girmeden önce çektiği Aynaların Huzurunda ve Balkon(2010) olmak üzere iki kısa filme, Geriye Kalan(2011) ile Fakat Müzeyyen Bu Derin Bir Tutku(2014) yapımlarını ekleyerek atağını boş göndermez. Senaryo oluşumunda kurduğu muaazzam diyalog ağı ve sinema dilini oluştururken kullandığı tamamlayıcı detaylar sinemasında belirgin bir ortaklık olarak öne çıkan başlıca algı zabitleridir. Kimi bir roman adaptasyonu, kimi doğum yeri önemli olmaksızın kendisini filmleşmeye ikna etmiş kurmaca hikayelerini serdiğimizde, söz konusu karakterlerin öncesine yönelik alâmet-i fârikaları fısıldayacak kadar köklü ve yerinde diyalogların sahibidir Vitrinel. Üstelik tek seanslık bir ilişki olarak kalacak, burna nem salıp hatırda üstün bir delil bırakmayacak kadın-erkek menşeli filmlerden keskin biçimde değil, ustalıkla; hafifçe ayırır kendini. Kadına atfedilen kutsiyeti, kılık-kıyafet inkilabında diz altına-kusursuzluk devamlılığında belden aşağıya vuran anlayışı karşısına aldığı filmlerinde, asıl mesele olan insan haklarına, insanın zaaflarına kadar gittiği izlenir…geri dönen de olmaz filmlerdeki gibi(!) Sinemasındaki diğer bir belirgin ortaklık için, geniş açı ağırlıklı çekimlerin sahada bıraktığı ve toplamamıza izin verdiği yardımcı öğeler sayılabilir. Mekan seçiminden müzik kullanımına, dekor yerleştiriminden kostüm tercihine değin, sezgiler uyum ve bütünlüğe kuruludur. İlk film Geriye Kalan, soğuk endamını gri tonun baskınlığından ve sessizliğini aşksız evlerden alırken; Müzeyyen ve Arif’ te şölen paletine bulaştırmasa da, ışığı daha cömert kullandığı, fender telecasterla besleyip sokak sokak gezdirdiği gözlenir, on bir parçalık Harun Tekin bestesi ve zengin soundtrackiyle iyi kabullenmeler diler. Oyuncu seçiminde dışarıdan gelen etki ve önerilerin uzağında, kendi aldığı kararlar üzerinden yürüyen yönetmen, festivallerin bu daldaki ödüllendirmelerinde başarı belgesini gecikmesiz alır. Orta-üst sınıf arası bir adamın, biri devlet onamı-diğeri tutkuyla beslediği iki kadınla aynı anda kurduğu münasebetin aşk ilişkisinden ayrılan vahim gerçeklerini konu edinen Geriye Kalan(2011), tanıdık bir aldatma hikayesini yan hikaye olarak bırakacak ölçüde güçlü zemine oturtulmuş bir ilk filmdir. Devin Özgür Çınar, Erkan Bektaş, Şebnem Hassanisoughi baş oyunculuğunda, senaryosunu kardeşi Şebnem Vitrinel’le yazdıkları film, mülkiyet-menfaat ve konforseverliğin refakat ettiği, ortaçağ yazılı kurallarından feyz alan evliliklerin, çözüm edinme yerine razı olma kültürüne sarılan insan gücünün aslında neleri göze alabileceği paradoksunu sade ve cesur bir anlatımla perdeye taşır. 48. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde “En İyi Yönetmen” ve “En İyi Kadın Oyuncu”, 12. Uluslararası İzmir Film Festivali’nde “En İyi Senaryo” ve “En İyi Kadın Oyuncu” ödüllerini sahiplenir. 2013 yılında İlhami Algör’ün aynı adlı romanından esinlenen ikinci uzun metraj sinema filmi, Fakat Müzeyyen Bu Derin Bir Tutku(2014), romanı tamamlanmak üzere olan(!) yazar adayı Arif Berke(Erdal Beşikçioğlu)’nin kadın ve aşk beklentileri üzerine derinleştiği, kıraathane anketleri düzenleyip konuyla ilgili atıp tuttuğu günler tarafından ‘beni senin için gönderdiler’ tanışma suflesiyle kendisine indirilen bir Müzeyyen(Sezin Akbaşoğulları) zemininde açılır. Tarifinden fazlası bir şahikaya düşen Arif, son yemeğini yiyip tam da şükranlarını bildirecekken sihrin bir valiz içinde toplanması merakla kuşatır…istediği gerçekten Müzeyyen gibi bir kadın mıdır ya da Müzeyyen gerçekten bir kadın mıdır….halüsinatif sorgulamaları da beraberinde getiren kurgusuyla, Necati Cumalı’nın ‘Ay Büyürken Uyuyamam’ kitabındaki beş öyküden derlenen 85 yapımı bir Atıf Yılmaz filmi ‘Adı Vasfiye’ ‘ye; dört erkek tarafından anlatılan tek bir kadının hikayesine iki saniyeliğine de olsa uğratır…oradaki erkek kalabalığının arzulanan/hayal edilen kurgusal bir kadından mı, yoksa gerçekten anlatıldığı gibi bir Vasfiye tutkusundan mı terlediği muammasını anlık bir duyumsama. Yan odalardan okunan Müzeyyen’in özgürleşme ilkelerini uyumla göğüsleyen rengiyle, 51. Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde En iyi Görüntü Ödülü’nü içeri alır film. Son bir yıldır kısa belgeseller üzerine çalışan Vitrinel’in, uzun metraj filmlerinden süreli bir uzaklıkta olacağımız sonucuna ulaşırken, çoğaltacağı filmografisi için aynı sırada gürültü çıkararak beklemekteyiz… leke kontenjanını genişlettiği insanlarla kanatlarını fırlattığı kadınların bulunduğu bir kalabalıkta.

Didem PEKER BAŞARAN